venerdì 12 aprile 2013

Sas votassiones de su 1948


Non m’ammento de su Referendum de su 1946, fui troppu minore, ma in domo si faeddaiat meda de su re, de sa reina, des sos prinzipes e guai a bi lis toccare; isco chi sa familia mia, at votadu pro sa Monarchia.

Ma, sas votassiones de su 18 ‘e Abrile de su 1948 mi las ammento comente ch’esserat oe; e non solu sa die, chi m’est restada imprimida in sa mente, ma totta sa campagna elettorale. Non miscio innoghe su ch’ap’imparadu appoi dai s’Istoria, ma naro solu su ch’ap’attuadu tando.

Aia noe annos e, non creo de aere cumpresu ene sa differentzia tra demogratzia e comunismu: m’ammento solu sa divisione de sa idda in custos duos partidos,  no apo ammentu de ateros pastidos chi puru bi funt. Pro impreare una peraula de moda, naro chi sa campagna elettorale fut “infuocata” In sas domos, in sas adunantzas, in sas buttegas, in su mascadu, in sas carrelas, in ue si siat  sa zente esserat bennida a pare, non si faeddaiat de ateru.

Fintz’ a manna, connoschia familias chi funt ancor’annuzu,  ca non funt de sa matess’idea politica  e in sas chistiones, antzis in sas brigas, arriviant a sas inzulias e a sas offesas  chirchendesi pari pari sas zenias e i sas pius isfegattadas  e pettorrudas funt sas feminas.

In bidda si repiraiat velenu.

Sa die chi bi funt sos comitzios in piatza de su mascadu, tzessaiant tottu sas fainas.

Andende in sas carrelas, cun sas bandelas (su pius funt rujas) a cara manna, cun prepotentzia, chentza perunu regguasdu pro nisciunu, a fiottos, omines e feminas faeddende a bog’asta, faghiant unu  tifu accanidu, pro unu o pro s’ateru candidadu, agghejendesi, inzuliendesi.

Sos atzuffatorios chi sighiant cando sas peraulas non bastaiant pius, faghiant accudire sos carabineris chi tando funt lestros a ponnere sas manettas.

A s’ora, sa zente, andaiat a trumas a iscustare sos preigadores, e, massimu cando eniat Renzo Laconi, chi, non solu fut giovanu, astu e bellu, ma chi cando faeddaiat iscappaiat unu riu ‘e peraulas punghinosas e beffagiolas, contra sos demograticos,  fintzas sas carrelas de affacca a sa piatza, si pienaiant de zentoria: de comunistas non bi nde mancaiat manc’unu e non lassaiant trettu a nisciunu. Beniant puru Nadia e Velio Spanu, Giommaria Cherchi e ateros. E pro intendere a Ciciu Deriu, ittiresu, fintzas sas battos bessiant

Sos pitzinnos puru, ponimis fattu a sos mannos e,  che issos, naraimis sos inzunzos comente los intendimis, mancari chentza cumprendere ene ene.

Sos chi appasteniant a familias demograticas, faghiant sa paste a sa rughe ; sos chi appasteniant a familias busciviccas, funt a s’ala de sa falce e martello. Mi enit sempre a conca una pitzinna chi a parallumene giamaimis Doddina Crabiona, chi dai manzanu a sero, peri sas carrelas, cantaiat; “Ollè ollè ollè, con De Gasperi non si mangia, ollè ollè ollè cancelliere vole re” chi non isco mancu ite cheriat narrere.

Non s’ischit comente, ma sos chi deviant faeddare, arriviant sempre in ritasdu e tando sa zente, ipettende si dividiat a gruppos e i sos cabutzones ben’infommados si daiant cuidadu pro dare astifascione a tottu  sos chi  los preguntaiant. Intantu dai s’astoparlante “Bandiera rossa” si ch’intendiat in dogni chirriu ‘e idda.

Ma comente sos candidados comintzaiant a faeddare dai su poggiolu, poi ‘e su cattari cattari, tottu mudos a iscustare cun attintzione, a faghere de conca e a tzoccare sas manos pro approvare o a frusciare in casu contrariu.

Sos preigadores si nde sueraiant, abboghinaiant fattende ‘e manu, ogni tantu pediant a biere, rujos in cara, cun sas  cosdas de su tuju a punt’a  iscoppiare, si daiant cuidadu cun sa fotza de sa oghe. pro cumbinchere a sas bideas issoro: pro su bene de su populu italianu, naraiant tando gai ettottu comente narant oe.

Tando puru sos cadreones de vellutu de Montecitorio, funt pius moddes de sas cadreas de linna.

 Ma sa zente si leaiat pius gustu cando sos preigadores funt duos, in duos poggiolos a oj’a pare, e faghiant su contradditoriu, istinchiddende unu contr’a s’ateru.

A sa cuncruida, sos fustes de sas bandelas,  serviant pro calchi …duello rusticano.

Sos muros de sas fatzadas, funt pienos de manifestos; m’ammento s’iscudu biancu cun d’una grande rughe ruja e i s’iscritta Libertas, un’ateru cun s’iscritta “Salva i tuoi figli”poi sa falce e martello in campu ruju, ma su chi m’attiraiat de pius fut unu manifestu cun d’un’istella ruja e in su centru sa cara ‘e Garibaldi, ma si lu giraisti dai sutta a subra, bessiat sa faccia de Stalin. Unu catzolaju ch’istaiat affacca a domo, nd’aiat appiccadu  unu  mannu che unu bascone,  chi s’idiat dai carrela comente passaisti addainanti.

Tottu funt impignados in sa propaganda: sos padres, sos preideros, sos cisculinos, sas monzittas chi faghiant su fumu passende dai domo in domo pro imparare a sos betzos e a sos malaidos, comente votare, a faghere sa rughe subra sa rughe e giughiant sos volantinos cun s’iscritta “Nell’urna Dio ti vede, Stalin no”.

Belleggai arrivit su 18 ‘e abrile.

A cando mi peso fut già pioende che dai fustes, sas carrelas pariant trainos e babbu aiat atzesu sa radio dai manzanu, pro iscustare su bullettinu e pro cussu, in domo mia,  fut comintzadu un’intra e bessi de ighinos, tottu  chi cheriant ischire: s’intendiat  sa musca olende cando comintzaiat su giornale radio e a fines faghiant sos cummentos de sas notiscias.

Si funt accoccìados  sos padres e i sas monzas, fideles a su Paba chi fut impignadu a fundu contr’a su comunismu. Fintzas in su cuffescionale, primmu de dare s’assolussione, preguntaiant a sos penitentes, de cale pastidu funt.

Si votaiat in su palattu de sas iscolas: nonnu e Filippa funt andados chitto e, primmu de mesudie, babbu cun mama, tottu cuntentos ch’aiant fattu su dovere

In domo b’abitaiat Mariantonia Esogos chi fut amiga ‘e mama e a bostas nos ajuaiat in sas fainas. Istaiat affacca a cuventu, non si fut cojuada e viviat de sa pintzionedda e de…..pisigulos . Ed est issa, chi fut demogratica iffegatada, ch’est istada duas dies, anda e torra, sutt’a s’abba, dai sas iscolas a domo nostra, pro nos nde attire sas notiscias friscas friscas.

Ma, daghi sunt comintzados sos iscrutinios, no at apidu unu mamentu ‘e pasu: che una mariposa andaiat a sas iscolas, faghiat unu giru in tottu sas setziones e nde eniat affannada, cun sos ustimos datos, tott’a mente ( fossi est issa ch’at inventadu sas “proiezioni”),

Manu manu chi funt finende de contare sas ischedas, e i sos comunistas ch’aiant coladu, ma de meda, sa demogratzia, nde fut bennida abbe- mida, atricia atricia: non aiat sensadu de pioere mancu unu minutu, e, comente chi l’essera idende, si fut setzida istracca, in d’una cadrea in coghina.

Fut de un’edade indefinibile, dai cando fui minore fintzas a cando mi so cojuada, fut sempre cheppare.

Si fut giompida a conca con sos zuffos canos colende abba, aiat comintzadu a iscramare contr’ a sos busciviccos dendesi ogni tantu calchi punzu a pettorras:

“E chie nd’ischiat chi sa idda ‘e Ittiri si distinghiat: abesu meu sol’innoghe sunt binchende cussos malintrignados. A ratza ‘e tzantera, nd’ant a faeddare tottu sos giornales”

E, sighende a s’addobare:

“Ohi iscura a nois fintzas, Deus nos est castighende cun cust’iffinimundu ‘e abba. Nachi tottu sas campagnas sunt allagadas e massajos e pastores sunt già pianghende sos dannos.

Già aiat rejone padre Antoni chi faghiat peccadu mostale chie votaiat falcemartello. Eh, chie si ponet contr’a Gesucristu !”

E si mossigaiat su poddighe.

“A l’ischis, Maria Caderì, it’ant fattu cussos ischifosos ?”

Tottu la fumis iscustende a bucc’aberta.

“Dai sas ses de manzanu, coment’ant abestu, primmu ch’esserant  passadas a votare sas chi aiant iscustadu sa primma Missa, chitto chitto si che sunt tuccados in massa a sas iscolas e gai, a primmu, pariat chi fumis binchende nois  invece  poi dai fundu nde sunt bessidas a pizu sas ischedas issoro. Fintzas in giru nos ant leadu.

Oddeu, tue las deves bidere cussas isveladas, sunt una tzantara, setzidas in sas iscalas de iscola, cun sas munneddas bruttas de ludu, chi ajummai non ti lassant logu a passare e deves intendere sa limba ‘e Toidda Melone: comente m’at bidu, at nadu a sas chi giughiat affacca – A la ides custa puru at votadu sa rughe- ma non creo chi si torret a attrivire ca  l’apo ripostu: – Sa rughe ti ch’ippeighet a presse.-

Si s’aiant pulidu sa domo aiant fattu mezus cussas tzotzonosas.

Si non las bides, non bi podes creere, bi nd’at fintzament’una, basendesi su restrattu de Togliatti cussu foraddomine ch’est puru amigadu”

A calaizu mama, resessiat a li preguntare calchi cosa, ca , dai ucca sua, sas peraulas nde falaiant a lodduradura.

In Italia at binchidu sa Demogratzia, ma Ittiri est resustada una ‘e sas biddas pius rujas.

 

 



lunedì 4 febbraio 2013

Fiza ‘e anima

Dai cando  fut masture in su lettu, sas oras non che li arigaiant mai, totta canta die, cun su rosariu in manu, unu babbu nostru e una recchia, fissaiat sa boveda e i sa lampadina inghiriada de chelos. Cun sas orijas sempre paradas distinghiat dogni zoccu de carrela. Intendiat sos pitzinnos gioghende e brighende, sos carrittoneris truvende sos caddos, una ighina chi fut sempre in briga cun sa sogra…
Li faghiant cumpagnia puru sos toccos de su campanile de cheja.
Una netta, fiza ‘e frade, su manzanu li giughiat su mandigu, bi lu poniat subra su comodinu cun s’ampulla ‘e s’abba e caschi osta daiat una passada de iscobulu in s’immattonadu. Fut una pisedda de pagas peraulas e, cando Filumena li preguntaiat de calicunu, ripondiat chi non connoschiat a nisciunu.
Si cheriat intendere caschi pisigulu, deviat ipettare a Nadolia, s’unica amiga de s’edade sua chi li fut restada in su ighinadu e, chi, ogni tantu si b’acociaiat massimu in sas dies bonas ma, a su tempus malu, mancu a issa idiat. Gai li naraiat de su chi sutzediat intro ‘e idda, de chie si fut cojuadu, de chie fut pastidu a sa gherra ‘e s’Africa, de chie moriat…
S’ustima osta chi bi fut andada, Nadolia si bi fut trattesa tottu su sero e l’aiat giuttu pagas carigas e unu odale de castanza cotta.
Coment’e sempre a primmu l’aiat attacciadu su lettu, arrangiadu sos cabidales, apporridu s’abba, poi si fut setzida a costazu de cabitta.
Arrejona arrejona, nendeli  de unu, chi lu funt chischende dai duas dies e l’aiant aciappadu mostu in sa ucca de sa miniera, tott’in d’una l’aiat fentomadu s’inzegneri continentale chi cumandaiat a  Serbariu e, chi cun sa muzere istaiat in sos possessos de cuddos nobiles de Casteddu.
Solu su l’aere intesu fentomendelos, l’aiat posta in abolotu, ca non nd’aiat mai potidu iscancellare nudda, sempre aiat chiscadu de si rassegnare, ma cun su pensamentu torraiat a comente fut potida essere sa vida sua, si sas cosas non funt andadas gai.
Mancu male chi Nadolia  non si fut trattesa meda e si che fut andada primmu de iscurigare, ca Filumena non bidiat s’ora de restare sola cun sos pessamentos e i sos ammentos suos.
Mancu oza de chenare l’aiat bennidu e si fut posta de fiancu.
Cussa notte non nd’aiat dadu  mancu una tancada de oju.
Aiat contadu cantos annos funt passados: agiummai sessanta.
De sessant’annos torrat issegus cun sa mente e i su coro e dogni tantu cun su chirriu de su lentolu s’asciuttaiat sas lagrimas.
Nd’aiat seighi cando ancora viviat in d’una domo etza cun sa cobestura a incannitadu, umida e oscurosa, offana de babbu dai minore, cun tres fradigheddos, e, comente li fut capitada s’occasione, sa mama l’aiat allogada in domo de
s’inzegneri.
“Sunt solu maridu e muzere, segnores, non b’at a essere tottu cust’ite faghere: cussa zente imbruttat pagu e nudda.
Già ides sas cundesciones nostras, assumancu m’aggiuas a ch’ippulighittare a frades tuos fintzas a cando non los cherent a teraccos pastores.”- l’aiat nadu-.
A su bisonzu aiat postu mente a sa mama.
Cun su fangotto in ue aiat postu sas pagas cosigheddas suas, aiat lassadu tottu e aiat comintzadu a sevire a segnora Iolanda chi fut naschida in d’una de sas mezus e nodidas familias de Torino.
Sa segnora, si o no, podiat aere vintitres annos: bella, istrizile, pili niedda, non giughiat sa munnedda, ma sos bestires de mammai a su enuju e i sas bottinas lucidas. Faeddaiat in italianu, e caschi osta Filumena mancu la cumprendiat, sempre a boghe bascia e sempre “ grazie” “prego”.
In sa  domo manna, antiga chi bi fut fintzamenta su poggiolu e una terrazza cantu unu padru, padrona e teracca restaiant totta die solas, ca s’inzegneri, chi immuzaiat a sa sola pro non nd’ischidare sa muzere , ch’essiat chitto in calesse e recuiat a tasdu ‘e notte.
Filumena faghiat sas fainas e i sa segnora recramaiat o leggiat; contivizaiant sos fiores e, a su tempus bonus, ogni sero faghiant una passizada in campagna, un’isterrida manna cantu feriat s’oju.
Filumena restaiat ipantada a tottu sas cosas bellas chi li narriat sa segnora, ammacchiada cando li faeddaiat de sa zittade manna: pariat chi no bi cheriat creere cando l’aiat nadu chi in sas carrelas bi funt sas rotajas de ferru in ue passaiat su tramvai chi trapostaiat sa zente da un’ala a s’atera; chi a denotte atzendiant sos lampiones chi pariat die, chi in carrotza andaiat a treatu cun su babbu e i sa mama. Una osta l’aiat mustradu unu estire de velluttu cremisi, unu pagu iscolladu, chi s’aiat postu pro andare cun su maridu a chenare a domo de una contissa.
 S’inzegneri non torraiat mai primmu e sas noe, mandigaiat cun sa muzere, poi umpare si setziant in su salottinu a giogare a “scacchi” e gai los lassaiat Filumena daghi ipparitzaiat in coghina e si che retiraiat in s’appusenteddu sou, chi fut a pianu ‘e terra.
Passaiant meses, primmu chi Filumena esseret potida torrare a bidda, ma cando arriviat a domo, custos non funt bantos pro segnora Iolanda chi mandaiat ogni bene de Deu pro sos fradigheddos.
Sigomente, puru in calessinu, b’aiat caminu meda de faghere da idda a sa domo, sos padronos, istranzos nde reziant pagos; ma ogni tantu invitaiant a chena su butecariu, su marisciallu de sos carabineris cun sa muzere e i su mastru nou chi attiat sempre sos fiores.
Si tratteniant fintzas a tasdu e dai coghina, Filumena los intendiat faeddende de pulitica. Sas duas feminas però si poniant a dibanda e arrejonaiant a cont’issoro.
Funt gai passados duos annos, cando sa soziedade de sa miniera aiat mandadu s’inzegneri  a faghere istudios in Africa, unu logu chi issa, tando, non aiat intesu mai mancu in fentomu, chi non s’ischiat cantu bi cheriat a ch’arrivire.
In ierru sas visitas de sos amigos funt tzessadas, ma Filumena s’abizat de tzestos andamentos de su mastru de iscola e caschi manzanu l’aiat bidu essendeche cuattu cuattu, ascendesiche su collette, timende ossiat chi calicunu l’aeret connoschidu.
“Faghidi zega e muda.” L’aiat cossizadu sa onnamanna cando si fut cuffidada cun issa.
Filumena aiat sighidu a faghere finta de nudda. Tottu pariat comente ‘e primmu e intantu su tempus  che fut barighende.
Una notte, funt passadas dai pagu sas duas de manzanu, Filumena s’ischidat e, ancora mesu drommida, li pariat de intendere unu tunciu luntanu luntanu.
“Oramala cussas battos - pensat- nde faghent pagu ‘e degogliu.”
Si setzit in s’atta de su lettu, iscustat mezus:  non si fut ibbagliende cussos funt lamentos de cristianu.
Cun su coro a bolu si nde pesat e curret a subra.
It’assustu aiat leadu: segnora Iolanda si fut illierende. A cantu at potidu l’at ajuada e fut naschida una fiza bella che sole.
Filumena si cheriat tuccare a giamare sa mastra ‘e pastu, ma segnora Iolanda li ponet s’impositu de non narrere nudda a nisciunu chi aiat fattu cussa criadura: guai ‘e sa vida.
“Anzis ti devo pedire unu grande piaghere -l’aiat nadu- e i sa recumpensa at a essere manna, ma non isco a cal’ala comintzare.”
A i custas peraulas,Filumena faghet unu pessamentu malu, si giughet sas manos a conca cun sa cara che i sa chera, ancora pius assustada de primmu.
Sa padrona si nd’abizat e sighit: “No est su chi ses pensende.”
Si  cagliat un’iscutta manna abbaidende sa fizighedda chi pariat un angheleddu.
“Maridu meu e i sa familia mia non podent suppostare e non meressint cust’affrontu. No bi chezo mancu pensare a sas cunseguentzias.”
Leendeli sa manu in mesu ‘e sas suas, preghendela cun sas lagrimas:
“Apo pensadu chi solu tue mi podes savare”
A calaizu Filumena cun d’una oghe chi non pariat mancu sa sua resessit a li pregustare: “Comente?”
“ Non mi nezas chi nono, deves solu fagher finta  chi est fiza tua e mi la das a fiza de anima.”
Iprammada: “Nono,nono, non est cosa chi si podet faghere”
Ma a s’ustimu tra lagrimas, suppricas de disiperu e prommissas, segnora Iolanda che l’aiat cumbinchida.
Su l’aere nadu chi emmo e aere atzettadu su inari, fut istada sa ruina sua.
Aiat savadu s’onore de sa padrona, ma aiat pesdidu su sou a cara de su mundu.
Già fut beru chi aiat sistemadu sos frades e fut resessida a si comporare unu bicculu ‘e domo, ma pro tottu, fut una chi aiat fattu su busdu.

( Racconto premiato con il secondo premio a Bonarcado, gennaio 2013 )

giovedì 11 ottobre 2012

Su segretu





Cun sos ojos uffiados e rujos dai su piantu, Luisa ripondet:
“Nono nono, custa criadura non podet  bennere a su mundu. Comente fatto… cales roccas mi leo….”
In s’appusentu dai su bascone fut intrende un oju de sole e Anna , setzida affacca, comente l’at bida tremulendesi e tirende cun sas manos nevosas sos chirrios de su  pannelleddu, ponzendeli sa manu in coddos, proat a l’accunostare:
“Como cammadi unu pagu, ses troppu abolotada. Mira chi su chi ses pensende ‘e faghere non est unu giogu de pitzinnos. Abesumeu cres  chi siat una passizada? E chissà cantas bostas ti nd’as a impudare.”
“Nono  nono, e chie la campat?”
“Si campant puru sos putzones de s’aera. Ant immannadu a nois a pane e chibudda e pro cussu non semus creschidas sanas!”
“Sa padrona puru m’at nadu chi mi che cheret fora intro de istaghida; non at de si brigare cun su maridu pro a mie”
“E ande ‘e femina de caridade!”
“Cun cale faccia torro a bidda. Ite isgonza. Ite dannu. Devo acciappare caschi remediu…. Non poto dare custu dolore a mama mia, non poto atzantarare totta sa familia.”
“Como no bei penses”
“No bei penses? Babbu meu, si enit a l’ischire, mi occhit a rustagliu.
T’aia giamadu ca cheria ajudu dai te, invece..”
Carignendeli sos pilos, Anna sighit:
“Invece, no ti lessas suprafaghere dai su disiperu. Pensa che giughimus sempre calicunu a costazu. Deus non at fitzos abbandonados; poi, ammentadi, chi ognunu devet aere su coraggiu de affrontare su chi li toccat dai sa vida chenza chiscare caminu cutzu. As a bidere chi su tempus arrangiat cosas medas. Solu in sa moste non b’at remediu. Su chelu non restat sempre annuadu, benit puru su serenu.”
“Tue faeddas bene c’as una bon’intrada, ma deo teracca anzena dai cando aia treigh’annos, a cal’ala mi ostulo? Cussu vigliaccu est ipparidu e ,daghi so andada a lu chiscare, sa mama no at cheffidu intendere nudda.”
“E ite t’ippetaisti; sos riccos non si nde ponent de iscrupulos, trattant sos poveros che istratzos betzos.”
Cun sos cuidos subra sa banca, mantenzendesi sa conca cun ambas manos, Luisa sighit sa rejone sua:
”Ite nde podes ischire tue, de ite so proende deo e de ite dia cherrere faghere, cando invece mi sento solu renusciada? Chie non at dinari devet solu pigiare s’ischina.”
Un’iscutta manna si cagliant mudas, cun sos ojos fissos a terra.
Su tempus chi bastat a Anna a si torrare a bidere in cussu lettinu….su segretu chi giughiat cuadu in su coro e chi li pesaiat ancora che unu contone.
Issa puru fut una pisedda immalisciada, cando fut pastida cuntenta da una iddighedda de su Campidanu a Casteddu, pro faghere su corso de infemmiera.
Aiat comintzadu a tribagliare dai pagu, cando si fut agattada impicciada.
Nisciunu si fut abizadu de nudda; in familia ischiant chi fut andada a Milano a faghere in ateru corso.
Aiat fattu tottu a sa sola e  aiat proadu in pedde sua su disiperu de s’anima chi che l’aiat ippinta a su puntu de…….e i sos pessamentos suos funt ancora imbrigliados dai s’ammentu.
Anna si nde pesat, andat affacca a su bascone dende sas palas a Luisa, fissende chenza lu idere unu rattu de mimosa chi su entu fut zanzighende in s’ostu.
Comente Luisa sighit nende:
“Proa  a ti ponnere in sos pannos mios.”
Anna ch’inguglit sa salia, faghet unu repiru mannu pro si dare coraggiu, ca li costaiat meda su chi fut a punta a narrere e, senza si ostare, sempre abbaidende a fora chenza idere, ca cun su coro  che fudi in ateru logu:
“In sos pannos tuos bi so istada degh’annos como e dai tando no ap’apidu pius pasu” ripondet tott’in d’una.
Luisa impamparriat sos ojos e iscustat che fragelleda: non li pariat beru su chi fut intendende, propriu Anna fentomada in bidda pro essere una giovana seria e comente si toccat!
“Pro more de s’anima tua, non lu fettas cuss’ibaglju.”
- sighit Anna -
Mira chi solu a tie, so cuffidende custu segretu chi aia dezisu de ch’interrare cun megus.
In su vapore chi mi ch’at giuttu a continente, apo piantu totta notte.
E i su viaggiu in su trenu, comente mi lu poto immentigare in mesu a una comitiva allegra  cun piseddas de s’edade mia riende e ciaschende e deo andende a su cravariu?
No isco narrere pius comente, ma, che in d’unu sonnu feu, mi che so apida in cuss’istanzinu frittu, cun su coro pius nieddu de sa die malaitta e i s’anima annuzada che i su chelu.
Sa chi m’at fattu sa faina pariat de ghiacciu, solu pagas peraulas pro narrere chi aiat finidu, ma su ch’apo idu appoi, ancora mi lassat chenza briu, mazada che deghina ‘e linu e pagu poto  drommire a denotte: in sas manos cun sos guantes giughiat s’istruminzu. Non mi chelu poto ogare dai conca. Lu giutto ancora in ojos: pariat unu morotuleddu de petta biaitu, insambinadu, o assumancu gai m’est paffidu; cand’issa l’at postu in su mammaru frittu de su pianu de su cantaranu, at comintzadu a si movere……fut biu!
Che una fritza, unu lampu frittu m’at attraessadu s’ischina, si m’est annuada sa vista e mi so dimajada.
Daghi mi sunt torrados sos sensos, m’est pigada sa frebba a baranta.
Abbaida,  ancora mi pigat  sa tudda rea rea.
Dai tando non so istada pius sa matessi: ogni allegria est istrobbada dai s’ammentu, ogni tristura mi chi ettat in d’unu mare de piantu.
So allizada e chenza fruttu. Non brinches cussa lacana comente apo fattu deo.”
Non narat ateru ca, su nodu chi si li fut postu in bula, non la lassat sighire e si ch’andat chenza un’ateru tunciu, a conca bascia.
Che funt barigados degh’annos, cando una die chi Anna fut cominzende su turnu, in su repastu sou, ant ricoveradu una pitzinna  ch’aiat s’appendicite.
Comente la idet, at unu mamentu gai che unu lampu de maraviglia; no, non si fut  ibbagliende: cussa pitzinna che giughiat addainanti, fut linta e pinta cudda Luisa…
“E ite ti giamas ?”
li preguntat.
“Luisa”
“Deo connosco a mama tua.”
“Deo no nd’apo ‘e mama , est mosta sa die chi so naschida.”

mercoledì 10 ottobre 2012

NUOVA PREMIAZIONE



Concorso in lingua sarda a Santu Lussurgiu 2012. Vedi la nuova premiazione di Teresa Lonis sul suo sito
Il sito è scritto in tecnologia flash, pertanto, può essere visualizzato in modo corretto soltanto se hai installato sul tuo computer il programma, gratuito e scaricabile da Internet, Adobe flash player, ultima versione.
( Il webmaster Mario Chiappini )



giovedì 6 settembre 2012

Prima Edizione di CARRELA DE CUVENTU


Agosto 2012: prima edizione di Carrela de cuventu , libro bello e significativo di Teresa Lonis.

Se vuoi vederne una presentazione, visita il sito


Il sito è scritto in tecnologia flash, pertanto, può essere visualizzato in modo corretto solo se hai installato sul tuo computer il programma, gratuito e scaricabile da Internet, Adobe flash player, ultima versione.

( Il webmaster Mario Chiappini )

martedì 3 luglio 2012

Sa losa immentigada

Sa tumba de sa familia de donna Frantzisca fut abbandonada dai pius de vint’annos: sas labidas filadas, sos restrattos iscoloridos, sa barandiglia tott’ibbicada, s’anghelu subra una culunna cun su bratzu immutzurradu e gai e tottu sa rughe in pedra ruja. Dai cando fut morta issa, ajana de sessant’annos, in bidda non b’aiat pius restadu nisciunu de cussa zenia e s’abba, su entu e i su sole, cun su passare de su tempus, n’aiant iscancelladu sas iscrittas in latinu. Mai unu fiore, ma sa pigulosa chi, dai annu in annu, s’aiat leadu sempre pius logu. Caschi anzianu, fossi, s’ammentaiat de sos chi bi funt in cussa losa e aggiummai nisciunu si bei ostaiat cando passaiat addainanti.
Invece, sa die ‘e Sos Mortos de cuss’annu, nisciunu s’est passadu erettu, non pro narrere caschi recchia, ma ca unu cantu ‘e mattulu de rosas rujas,  in mesu a i cussa disaura, nde ogaiat s’oju a su zegu. Sas pius pisigulas fintzas a su becchinu aiant preguntadu, ma issu non fut istadu volia volia e aiat truncadu cutzu: “Metz’e faghidebos sos fattos bostros.”
Frantzisca fut de familia nobile, presumida, ma decaida ca su babbu, don Sebustianu, pienu de viscios, non solu su bene sou, ma puru su ‘e sa muzere donna Masgarida, aiat ibbaidu in su giogu e in su inu; caschi limba mala naraiat fintzas  fattu ‘e sas feminas.
Daghi funt mortos su babbu e i sa mama, in su palatt’antigu, issa fut restada sola ca sas teraccas manu manu si che funt andadas, solu una laccaja ogni tantu li daiat una manu.
Sa zente si l’ammentaiat minudedda cun sos pilos male tintos, sos ojos bisdes e i sos trattos de sa cara indilighidos, chi mustraiant sa bellesa passada. Fut dignitosa, decorosa e cumprida: li funt restados sos modos e i sos faeddos de sas segnoras; in tuju una cadenitta ‘e oro. In ierru, giughiat sempre su matessi capottinu tabaccosu, istrintu cun su collette consumidu chi issa cavaccaiat cun d’un’isciapitta de lana isde; in istiu, unu estireddu mutzu e unu goffinu  grogu sempre bettadu in palas.
Cust’istoria comintzat cando Frantzisca fut bagianedda, sa die chi Pascaledda, una pitzinna de doigh’annos, aiat fattu su Grijmu. Sa mama de sa pitzinna, tia Annamaria, l’aiat chiscadu a nonna, a segnora Luisa de una familia ricca meda, connoschida, ripettada e fentomada, non solu in bidda sua Cossoine, ma puru in sa biddas de affacca.  Pro faghere su dovere, cun su babbu, segno’ Pizente, e cun sa mama, segnora Juannica, nde l’aiat accumpagnada su frade Chirigu, in sa carrotza issoro.
Chirigu fut unu bellu giovanu, astu, istrizile, ducadu: unu pastidu onu chi ogni ajana disizaiat.
Segnora Luisa chi si distinghiat in mesu a tottu, pro su signoriu, giughiat un’estire de seda cremisi, una collana cun sas perelas mannas che cuccuru ‘e poddighe, duos aneddos unu pius bellu ‘e s’ateru, sa borsetta e i su cappellinu, comente si deghiat a una in calidade sua.
Su fremmagliu chi aiat battidu pro sa fizola, fut mannu, cun  tres fiores in laminas de oro biancu, cun sos rubinos rujos in mesu,  comporadu dai su metzus orefize de Thatari, e gai e tottu su rosariu de prata.
Sos compares, tia Annamaria, e i su maridu, tiu Barore, comente fut s’usantzia, aiant ricambiadu cun d’unu gattò pesosu che tronu, mannu cantu una canistredda. 
Pro su trattamentu, poi de sa funtzione in cheja, aiant invitadu  sa familia de donna Masgarida e don Sebustianu ca funt sos nonnos de Battijmu de Pascaledda. Issos si funt presentados cun su regalu e s’aiant giuttu a Frantzisca chi tando fut bajanedda de prima punta.
In s’appusentu bi funt tottus sas cadreas ben’assempiadas pro sos istranzos e…coment’est, comente no est,  Frantzisca e Chirigu che funt ruttos affacca.
Chirigu nde fut restadu ammacchiadu e l’aiat abbaidada cun insistenzia, cun cussos duos ojos nieddos,  luminosos, chi riiant primmu de sas laras. Tottu su sero aiat osservadu cuss’ajanedda, dechida in totta sa pessona, cussa conca de pilos castanzos assumados, chi l’incorniciaint sa cara imprateada, e sas manos biancas e moddes che seda. Nd’ aiat osservadu sa cumpostesa e i sa finesa.  Frantzisca puru, ogni tantu abbaidaiat cussu bellu giovanu furisteri,  cun sa coa de s’oju, ca fut bisgonzosa meda, ma puru ca aiat retzidu dai sa onnamamma, una ducassione a s’antiga. Essiat solu pro andare a cheja o in carrotza cun su babbu e i sa mama si andaiant a faghere calchi visita a sos paris issoro o a Thatari a su treatu, pro idere calchi pantumina.
A s’ora de si ch’andare Chirigu faghet de tottu pro li toccare sa manu: l’aiat dadu un’istrinta forte, dezisa, trattenzendesila un’iscutta, e issa aiat curripostu cun su coro olendecheli. Sa notte Frantzisca si che fut coscada pensende a Chirigu e, Chirigu, in Cossoine si fut drommidu pensende a Frantzisca.
Sa die appoi, Donna Masgarida, chi non che li passaiat mancu sa musca e chi si fut abbizada de cussu furisteri chi su sero innanti non nd’aiat distaccadu sos ojos dai sa fitza,  aiat mandadu a giamare sa comare, pro li preguntare de ite zente funt sos istranzos de Cossoine. “Zente ona meda, segnores, sos pius riccos de idda, non ischint manc’issos cantu ant.” Ripondet tia Annamaria.
Primmu de si ponnere in caminu pro torrare a bidd’issoro, segnora Luisa, aiat invitadu sa fizola e i sos compares a bustare in domo sua, sa dominiga appoi.
A sa chida,  tiu Barore, tia Annamaria e Pascaledda, funt arrividos a Cossoine e no a manos boidas.  Sos cossoinesos los aiant retzidu cun dogni riguasdu e lis aiant ammanitzadu unu pranzu de riccos. Pascaledda non aiat mai idu una tiatza pius bella e una banca pius bene apparitzada.  
Finidu de ustare, sos mannos si trattenent in banca arrejonende e buffende su gaffè addainanti a un’affuente de dusches, invece Pascaledda si che fut bessida a sa veranda  e fut abbaidende su libereddu de sas orassiones chi l’aiat appena regaladu segnora Juannica.
A sa muda, accollu chi s’accociat Chirigu e, a boghe bascia, pro chi sos ateros non l’aerent intesu, li preguntat tott’in d’una:
“Bona bi ses a mi faghere unu piaghere chentza iscobiare nudda a nisciunu?”
“Ello chentza b’essere bona!”
“Ma non deves narrere nudda mancu a babbu tou e mama tua. Prommitti.”
“Prommissu.”
Dai sa busciacca de sa gianchetta, issu nde ogat una busta e, porrendebila, li raccumandat:
“Remunidi custa littera e cunsignala solu a donna Frantzisca chi non si nd’abizet anima vivente, ch’est unu segretu.”
Pascaledda, manna che furru, ca unu giovanu che Chirigu si fut fidende de issa, lestra s’asciat su chirriu ‘e sa munnedda e i sa littera che finit, che inguglida, in sa mesaposta.
S’abbaidant a pare chentza unu tunciu, e bastat pro si cumprendere.
“Bi la cunsigno cras e tottu, daghi la ido in s’adunanzia de sas cisculinas.”pensat.
Su lunis sero Pascaledda, non bidiat s’ora de andare a cheja; ogni tantu, oriolada, a cua de sa mama, daiat un’abbaidada a sa busta, pro s’assigurare chi non l’aiat pesdida.
Mancu a lu faghere apposta, in gianna de cheja faghet a paris cun donna Frantzisca e in d’unu sinnu, cunsignat sa littera propriu in manos suas.  Daghi torrat a domo, Frantzisca, pro la leggere, si che serrat in s’appusentu sou e cummovida preparat sa riposta. Intregat sa busta a sa teracca chi aiat un’amiga de Cossoine.
Unu sero de maju, a sa essida de su Rosariu, donna Frantzisca, fut intrada in domo de Pascaledda in ue bi fut Chirigu isettendela, ca s’aiant dadu appuntamentu pro s’arrejonare.
Tia Annamaria los aiat lassados solos in s’appusentu, un’iscutta manna.
A punt’ a s’annu de custos andamentos, segnora Luisa mandat a narrere a sa comare chi deviant bennere a bidda ca Chirigu aiat dezisu de mandare su babbu e i sa mama a li dimandare a Frantzisca.
Allegros che pasca, unu sapadu sero, a s’iscurigada de una die bella e casda de lampadas, Chirigu cun su babbu, sa mama e i sa sorre, tottu bene lussados, nde falant dai sa carrotza e si presentant in su palattu de don Sebustianu e de donna Masgarida.
Los rezint cun ducassione, lis cumbidant sos biscottos e i su rosoliu, ma sa padrona ‘e domo, fut chibera chi pariat attata de buvera.  Daghi narant su dovere, propriu issa, donna Masgarida, chi aiat accustadu a chizos bascios, chentza lassare essire mancu unu tunciu a su maridu:
 “Fitza mia est nobile e tue, in crianscia, cale laurea nos ses presentende?”
ripondet ippiachita bostada a Chirigu, chi restat siccu che linna.
Frantzisca si faghet ruja che fogu a punta a si dimajare e si che curret a s’ater’appusentu dai sa isgonza.  Che canes catzados, sos ateros non ischiant a cal’ala si dare.  Solu segnora Luisa, fora de sa grascia ‘e Deu,  cun sa limba che serra, abbaidendela a cara manna, isbarrat:
 “Frade meu non est laureadu, ma balet pius de tottu ois postos a pare, bruttos presumidos; dai coste reale non chi enit nisciunu pro sa fitza de un’imbreagone.”
e girat de palas chenz’iscustare sa riposta.
Che matzados a fuste, torrant a domo de sa comare chi, cun tiu Barore e Pascaledda funt in pibiris, ca non bidiant s’ora de ischire comente fut andada s’affazenda.
Tottos tres restant che fragellados e porrint lestros una cadrea a segnora Juannica chi fut ancora tremulendesi che foza. Su maridu, signo’ Pizente, nieddu che pighe, si fut setzidu in su canapè: un’affrontu che i cussu, non si fut mai intesu!
Chirigu cun sa cara bianca che istratzu e i sas laras biaittas, a calaizu resessit a frenare su velenu chi fut incubende pro s’umiliassione ch’aiat retzidu: si funt istados ateros tempos, cun su sambene aiant  apidu pagadu.
Bostadu a tia Annamaria, agitadu, cun sas manos nervosas, li porrit un’iscatulitta cun d’una cadenitta de oro, nendeli ebbia: “Fettami su piaghere de la dare a Frantzisca. Deo mi preparo sos pabilos  e mi ch’ando in Australia.”
E gai e tottu, aiat fattu.
Donna Frantzisca fut rutta malaida e non cheriat bidere né faeddare cun nusciunu: sas teraccas naraiant ch’istaiat dies intreas pianghende in s’appusentu sou e non b’aiat contu de la faghere mandigare.
In disizu de idere a Frantzisca, a Pasca ‘e Nadale, tia Annamaria, cun s’iscugia de li giughere sos dusches, si che fut tuccada a domo de donna Masgarida, ma l’aiat retzida sa teracca in s’oru de sa gianna; non l’aiat lassada ruppere, aiat leadu sa saffata e che l’aiat dipacciada.
Dai tando che funt barigados chimbant’annos e Pascaledda fut fintzas onnamanna, cando sa prima die de Santandria, l’aiant chiscada duos cojuados noos chi funt bennidos dai s’Australia. Issu fut su nebode pius minore de Chirigu chi, a sos norant’annos aiat un’ustimu disizu: cheriat mandare unu mattulu de rosas a Frantzisca; ma Frantzisca fut morta dai meda e Pascaledda  aiat accumpagnadu sos duos furisteris  a sa losa.

( Secondo premio al concorso Limba e Ammentos 2012, Ittiri )

domenica 10 giugno 2012

Unu dellittu terrorosu


Pariat ancora pius bella, cando, cun sas cadenas in sos bulzos, duos carabineris che la funt giuttende a presone, daghi su zuighe  aiat leggidu sa sententzia.
Fut asta, istrizile, bene fatta, sa cara ‘e prata, cun d’unu profilu perfettu chi pariat de un’istatua de mammaru bessida da unu liberu de aste greca; sos ojos frittos che ghiacciu, trapassaiant a dogn’ojada, sas laras de corallu lassaiant bidere sas dentes de madreperela e i su mogne bene fattu, cun duas tritzas russas de pilos nieddos, aggiunghiat unu trattu nobile a sa pessone sua.
Aiat trintachimb’annos, ma nde mustraiat deghe ‘e mancu.
Si fut istada ben’estida, invece de giughere in dossu cussos istratzos miseros, fut paffida una grande dama e, nisciunu, aiat potidu pensare chi s’aiat imbruttadu sas manos de sambene.
Si giamaiat Iperanscia  e aiat bocchidu sa mama, Maria Sevadora, in d’una  die ‘e maju fea e assoloppada, in sos primos annos de su millenoighentos.
Chentza mustrare perunu sentidu ‘e pentimentu, fut passad’ eretta; non si fut dignada mancu de dare un’ojada a totta cussa zentoria chi fut bennida fintzas dai sas biddas de affacca, pro assistere a sa cundenna.
Sa fama de essere sa giovana pius bella ‘e sa idda sua, aiat attiradu curiosos e pisigulos medas chi s’accuntentaiant de la mirare, setzida impassibile in sa gabbia. E solu calchi ossevadore attuadu, in cussa cara, bi podiat leggere isfumaduras de odiu e de ispreju, ma mai idere un’isganzada ‘e risu.
Pro tottu su tempus chi fut duradu su dibattimentu, aiant devidu giamare fintzas sos sosdados a Coste ‘e Assisi, pro cuntennere sa zente dividida tra, chie faghiat sa paste a issa e chie no e, chi, cun faeddos a sa cua, murrunzos, sinnos e boghes pesaiat busdellu. Una  die, chi duos si funt atzuffados,  su presidente, pesdende sa pascescia, aiat minettadu de  faghe’ sighire su protzessu a giannas serradas.
Una osta solu, Iperanscia  aiat ripostu a su zuighe.
Chentza abbaidare in cara a nisciunu, cun sos ojos fissos luntanu, faeddende a bogh’asta, in d’unu silentziu ‘e tumba, ca, sa zentoria, ch’aiat pienadu a intuppidura dogni chizone, pariat chi fut trattenzende fintzas su repiru, pro non pesdere mancu una peraula de s’accusada.
Issa aiat cunfessadu:
“Su manzanu, maridu meu comente s’est pesadu, mi che fut boghende dai domo cun fitzos mios, mi che cheriat imbolare in carrela cun su chi giughia in dossu ebbia.
No apo idu pius nudda, nè nudda apo cumpresu: che so intrada a coghina che una mancante e, dai su calasciu de  sa banca, apo leadu s’istillu e che so essida cun d’un’attappada de gianna.
Apo intoppadu zente meda, ma no apo idu a nisciunu, solu de  sambene funt pienos  sos ojos mios.
Sa postale  fut appena lenu ; cando so intrada, issa fut ficchida addainanti de sa credenza e si fut lighende su pannelleddu ‘e nanti. Comente s’abizat de me, cun sos ojos chi pariant brajas de fogu:
-Ite che faghes innoghe?- mi preguntat dura e poi unu frastimu malu.
E deo arrejolada a punt’e iscoppiare:
-No m’azis leadu nudda? Cando mi torrades su chi mi devides?-
Sicca est sa riposta sua:
-Nudda ti devo e nudda ti torro. Baediche dai domo mia.
E mi ostat sas palas  ponzende unu passu a s’ala ‘e sa banca.
No m’ammento né comente né cando, ma inzeghida dai s’odiu, apo comintzadu a istocchitzare, a sa zega, a ue essiat, essiat, accanida contra cussa…..chi non giamaia pius mama .
Issa che ruet setzida a un’ala de costazu in terra e deo, che una fera, cun totta sa fotza chi giughia in corpus, mi che li etto dai subra, no isco cantas bostas ch’ap’intradu s’istillu in sas carres suas.
S’at abboghinadu, no l’apo intesa.
Comente chi calicunu m’aeret ippintu, ca non fui pius in me, mi ficco, intendo una femina abboghinende in s’intrada de  sa gianna; deo puru mi peso a boghes paliende sos bratzos e che la giagaro.
In cussu mamentu , mi sero de su sambene, nde giughia su dossu e i sas manos pienas, non mi osto manc’a l’abbaidare, ma, ch’ando eretta a sa casemma de sos carabineris.”
A i custu puntu si fut cagliada e no aiat cheffidu dare peruna ipiegassione né pro si difensare né pro accusare e, a sas insistentzias de su zuighe, aiat ripitidu duas bostas:
“Già l’ischit issa, già l’ischit issa!”
E no l’aiat bessidu pius manc’un  ater’alenu.
Sa femina chi ch’aiat catzadu fut tia Lughia,  una ighnina, attia chi podiat aere si o no, una chimbantina ‘e annos, cumposta, totta estida de nieddu, cun sa cara bianca chi pariat ancora assucconada, giurat de narrere sa veridade trimulendesi e arrangendesi s’isciallu. Est issa sa  prima testimonza porrogada.
A sas preguntas de su zuighe ait ripostu:
“Deo isto affacca a  sa domo de sa povera mosta e che fui essende cun sa brocchitta pro mi attire s’abba, cand’ap’intesu unu lamentu longu chi a primu m’est passidu un’ orulu de animale iscannadu.
Paro s’origia pro iscustare metzus; unu degogliu malu, boghes e tzoccos cun d’unu lamentu chi faghiat tremere sas pedras, sighidu a pesdiscione, mi ponent su coro a bolare e mi ch’acciappo addainanti ‘e sa gianna abesta. Che tzacco sa conca appena e issa,
(e, pro indittare a Iperanscia, girat solu sos ojos a s’ala de sa gabbia)
che unu dimoniu essidu dai s’ifferru, cun sos ojos che duos titones de fogu, mi ch’at bogadu furiosa. In cussu mamentu l’ap’incosta e mi so fatt’a un’ala.
Solu daghi ch’est bessida sulende, tott’itzuffiada, robendesi sas manos bruttas de sambene in su pannellu ‘e nanti, cun sas ancas tremulendemi, coment’e imbreaga, so’ resessida a intrare.
Maria Sevadora fut isterrijada, cun sos bratzos abestos e i sas manos ipprammadas e deo mi so sinnada. In terra bi fut su sambene a trainu e non mi so accociada;  mi so’ giompida a conca, mi so pesada a boghes  e dai sa gianna apo abboghinadu “Accudide accudide a Maria Sevadora ant mortu. ”
Su zuighe  sighit cun sas preguntas.
E issa chi pariat a punt’a pianghere:
 “Pro sas animas de su pusgadoriu non mi preguntedas ateru, ca m’ammento ebbia chi at comintzadu a currere zente ‘e carrela e deo mi so dimajada.”
Su carabineri chi fut de piantone cando Iperanscia aiat tzoccadu in casemma, nde fut bessidu:
“Mi sono trovato davanti una furia e mi è sembrato di vedere un angelo vendicatore.”
Testimonzu bi fut puru su duttore: un’omine grande sabiu, onu, de iperientzia, ch’ischiat curare cun perissia, non solu sas maladias de su corpus, ma ischiat leggere in sa mente e in su coro, pro curare sas feridas de s’anima.
A su procuradore de su Re chi l’aiat preguntadu cale podiat essere istadu, segund’issu, su motivu ch’aiat iscumpigliadu sa mente de s’imputada e proite cun tant’odiu, aiat infieridu contr’a sa mama, pesende ogni peraula aiat ripostu:
“No creo bei  siat istadu unu motivu ebbia, ma deghe, chentu, milli, non l’amus a podere ischire mai. Prima de tottu sa mala ducassione ca, est creschida in d’una domo  de pudemias, sos esempios feos chi, dai cando est naschida , at retzidu dai sa mama e chi l’ant induridu su coro che i s’attalzu, sos mastrattamentos, su faeddu indezente ch’impreaiant tra issos, sa povestade ca, die pro die, deviat cumbattere cun su famine sou e de sos fitzos, sas infamias chi li sunt arrividas a origias, su maridu in terras anzenas; fintza sa bellesa li fut de pesu, tottu custas cosas postas a pare ant iscadenadu su riu imbrigliadu pro tantu tempus, chi che l’at tratzada a i cussu destinu malaittu.”
Nd’essit gai a pitzu un’istoria de miserias, de cundierras, de povestade, de mancantzia non solu de pane, ma de ogni bonu sentimentu, de assussegu e de paghe in d’una familia, in ue, cun s’aria, si repiraiat su rancore, su risentimentu, sa duresa, sa contrariedade, s’imbidia e non b’aiat trettu pro una peraula amorevole, pro un’ abbratzu. S’odiu fieru ebbia, ligaiat tottu sos chi che funt ruttos in cussa tragedia ch’aiat ippubuladu sa idda.
No aiat maravigliadu pius de tantu, ca tottu ischiant chi primu o poi, sa cosa si deviat imbruttare: de ciarras in giru, si nd’intendiant troppu.
Maria Sevadora, sa mama, aiat brincadu, in cussos tempos, tottu sas lacanas e, no aiat ancora degheott’annos, cando fut diventada s’amiga de unu nobile riccu, braghetti pudidu, chi l’aiat ingraidada e fatt’istrumare bostas medas.
Una testimonza aiat aggiuntu puru chi in bidda naraiant chi, calicuna de sas criaduras fruttu de su peccadu, fut bennida a su mundu, ma poi nisciunu ischiat ite fine aiat fattu.  
Sa sua, fut istada una vida iscandelosa de una femina pesdida, chentz’onore e chentza ritegnu.
Maria Sevadora si fut cojuada cun d’unu zappadore; ma pagu bi fut durada cun  cussu maridu butterigosu, rutzu e prepotente chi aiat mortu unu a istoccadas, ca l’aiat giamadu cun d’unu   parallummene.
L’aiant cundennadu a vida, ma nde fut bessidu a poi de vintiduos annos de galera e non fut cheffidu torrare a vivere cun sa muzere chi l’aiat pienadu ‘e corros.
E, non fut tottu, ca, de sa bellesa de sa fitza, cussa mama iscussiderada e illionzada, nde cheriat fagher negusciu cun d’unu preideru etzu, visciosu.
In sa domo chi fut naschida, Iperanscia, de mossos ranzigos, che nd’aiat devidu inguglire pius de unu; e, si a paste ‘e fora, fut bella che un anghelu, in su giasdinu segretu de su coro, invece   ‘e contivitzare fiores, contivitzaiat ispinas.
Si fut cojuada cun d’unu de una idda ‘e affacca, Matteu, ch’arrangiaiat paracuas, e chi, addaghi non bi la faghiat pius a campare sos fitzos, che fut andadu ramingu prima in Africa e poi in Merica.  Cando fut sutzessa sa disgrascia, fut in domo, ca si nde fut torradu  in presse e in coitta, appoi ‘e aeret retzidu zestas litteras pienas de calunnias contr’a sa muzere, accusada puru de esser raida dai atere.
Una testimonza bene infommada, aiat giuradu, chi cussas litteras, a su enneru, las ait imbiadas Maria Sevadora mala, infamadora, faulalza, imboligosa, pon’a pare, capaze ‘e tottu.
Sempre, a nada de sa matessi testimonza, cussu fut su chi nd’aiat fattu irare sa mesura de su rancore e de s’ira chi sa fitza aiat incubadu dai sempre e l’aiat postu s’istillu in manos.
Sos avvocados de s’accusa, fattende una reprensione chentza piedade, aiant pedidu pro Iperanscia, sa galera a vida; non li deghiat lastima, ca lastima no aiat proadu pro cudda mama chi l’aiat dadu sa vida. L’aiat morta chentza motivu perunu e perunu pentimentu aiat ancora mustradu: dai sos ojos suos non fut falada una lagrima.
Sa cundenna giusta pro issa fut chi ch’aeret finidu sos ossos in d’una zella, a sa sola, pro si penetire, pregare e pedire pesdonu a Deus, si non cheriat sa cundenna eterna a paliare fogu in s’ifferru. Si funt servidos fintzamenta de sa Bibbia, de s’istoria antiga greca e romana, pro la paragonare a sos pius crudeles assassinos.
Sos avvocados de sa difesa, s’aiant dadu cuidadu, non resessiant a cumprendere comente podiat   sa giustiscia  crere chi s’accusada aiat mortu sa mama sua, chentza unu motivu chi, invece  bi fut e mannu puru e tottu l’ischiant.
“Già est beru chi sa morte de unu babbu o de una mama pro manu ‘e sos fitzos, est fattu terrorosu  chi provocat s’ira ‘e Deus, ma, prima ‘e cundennare, bisonzat, non pro giustificare, ma pro cumprendere,  andare a fundu in  sa veridade.
Sos fitzos non bocchint sas mamas pro nudda e tando?
Pro cale motivu su coro de custa giovana est diventadu de pedra? Dimandadu bos l’azis?
Sa riposta est in tottu sas testimoniantzias chi amus intesu innoghe cun sas orijas nostras, propriu in custu logu e, pius, in sas chi no amus intesu, ca, calicunu “potente”, at tappadu sa ucca a chie ischit cosas medas e no  cheret chi s’ iscoberrant chissà cal’ateras brutturas chi, comente unu  punzone ant ifforrojadu s’anima e i su cheveddu de custa disgrasciada.
Solu una disgrasciada, prima ‘e un’assassina, devides giudicare, e i su destinu sou est in manos bostras. Bastante  sa vida, est istada pius bidriga che mama cun issa: como toccat a bois, ponidebos sa manu in sa cuscentzia”.
Tottu aiant iscustadu in silentziu sa sententzia:
“…otto anni, sette mesi, dieci giorni di detenzione…”