martedì 24 settembre 2013

Su triguindia


Incunzaimis fintzas su triguindia chi ettaimis sempre in su cunzadu de Piscialoru.
A santuaini si comintzaiat a preparare su terrinu, si tzappaiat e si concimaiat cun sun ledamine de su caddu.
A bennalzu si torraiat a laurare e tra mastu e abrile si semenaiat. Cun sa tzappa, a sa distantzia de unos tres prammos, si faghiant sos toffos e , intro, s’ominne bi ettaiat tres o battoro ranos a una profundidade de duos o tres poddighes.
Comente essiant sas piantinas, si nde tiraiant sas pius feas, si lassaiant sas pius fostes e cun sa tzappa s’assaccarraiant sas raighinas.
Sas piantinas creschiant, si faghiant sempre pius astas,  s’ippuntaiant e sighiat un’atera passada de tzappa.
Ippettaimis sempre chi nonnu, esserat torradu dai campagna, ca nos battiat su triguindia cun sos ranos teneros teneros, ancora biancos.
Mama, l’isfozaiat e lu poniat a arrustire in sa braja de su furreddu: de cantu nos piaghiat nos brigaimis ca nde cherimis sempre de pius. Custu puru, non poto faghere a mancu de lu narrere, est unu de sos sabores antigos pius bonos, de sa pitzinnia.
Daghi fut giompidu, in sos primmos de austu si nde oddiat. Si nde attiat a domo in sos saccos e che los ibboidaimis in sa terratza manna.
Su primmu trabagliu fut a l’isfozare. Sa foza si poniat a dibanda ca serviat pro sos animales e, paste, nos la pediant pro si faghere sos saccones (sas tremattas).
Sas pitzinnas nde tiraimis sos “pilos » e los impreaimis pro sas poppias.
Lassaimis calchi die su triguindia isterridu in terratza, pro siccare ene in su sole. Ogni tantu lu giraimis e fut unu divertimentu pro me e i sas pitzinnas de affacca, ca a s’iscutza ch’intraimis in mesu a lu ostulare gioghende e riende. Comente  daiat bosta  su sole, lu cavaccaimis cun sos lentolos de trigu pro s’umidu.
Su trabagliu pius longu,  fut però a l’isgranare tott’a manu, aggiummai a ranu ranu. Non solu nois de familia ma calchi ighina e i sas cumpagneddas de affacca, nos setzimis inghiriadas a nonnu, chi leaiat su triguindia, l’appoggiaiat a unu banchittu chi si poniat addainanti e poi , cun d’unu punzone, passaiat tra  battoro o chimbe filas de sos ranos e gai nos fatzilitaiat su trabagliu. A un’a unu, nos lu porriat e cun su poddighe mannu, nd’istaccaimis sos ranos dai su cau. Mancu su cau si che furriaiat ca serviat pro atzendere su fogu e i sos pitzinnos mascios si nde leaiant a cantu podiant pro giogare: los accoppiaiant a duos a duos cun su giuale chi si faghiant cun d’unu bicculu de linna e faghiant finta chi funt sos boes.
Daghi fut tott’isgranadu, su ranu puru s’isterriat a assoliare e daghi fut siccu ene, che lu pigaimis a sos orrios in s’isostre.
Si masghinaiat che i su trigu, e dai sa farina faghimis sa pulenta e i su pane triguindia e, cando, in s’ierru lu mandigaimis untinadu in su lasdu e in sa sastitza, no nde linghimis sos poddighes.
Paste nd’impreaimis comente ‘e proenda  pro su caddu e i s’iscastu lu ettaimis a sas puddas. 



lunedì 2 settembre 2013

S’ incunza

A triulas incunzaimis su trigu chi nonnu etteiat in d’unu bicculu de terrinu chi aimis in s’istrada de Romana, affacca a sa funtana de Piscialoru e, chi dai sa funtana leaiat su lumene. Fut unu cunzadu mannitu e i su trigu chi nde ogaimis, bastaiat pro sa provvista  de tottu s’annu pro sa familia e s’in pius che lu giughimis a s’ammassu.
Primmu de  semenare, si trabagliaiat su terrinu; tando non s’agattaiant sos attretzos de como, ma s’impreaiant sa tzappa, sa tzappitta e i s’aradu tiradu dai sos boes o su caddu: nois aimis su caddu.In su mese de austu si tzappaiat, s’ippedrighinaiat. Nonnu accumpagnaiat sos omines a sa zoronada e issu puru trabagliaiat, ma chie detzidiat tottu fut Filippa: cando comintzare a tzappare, sos omines de mandare e fut issa a los pagare. Poi si concimaiat: in s’istalla aimis sempre su ledamine de su caddu e nos serviat appuntu pro sa campagna.
Tra Santuaini e Sant’Andria si semenaiat, e pro detzidere sa die, s’abbaidaiat sa luna. Pro ogni trabagliu, sos campagnolos ossevaiant sa luna, sas istellas, sos bentos e dai cal’ala pigaiant sas nues.
Sa die chi semenaimis, totta sa familia fut impignada: fintza nois minores andaimis a bidere. Addainanti s’aradu tiradu dai su caddu e i s’omine cun fortza ippinghiat in basciu pro chi su ‘entale ch’ esserat intradu a fundu in sa terra, a faghere sos suscos, addaisegus s’omine cun sa bestula in sa pala manca, piena de trigu;  leaiat unu punzu de semene e lu etteiat a paliatzu, e, fattu ancora, sos omines cun sa tzappa lu cavaccaiant de terra.
Poi s’ipettaiant sas abbas e, si, in s’ierru faghiat  nie, isperaimis in d’una annada ona.
A mastu sas piantinas creschiant meda e i sas ippigas comintzaiant a s’ingrussare. Fut ora de tzappittare: s’impreaiant sas tzappittas pius minores e istrintas de sa tzappa, pro nde ogare sas evas malas e cavacare sas raighinas.
In abrile s’ipettaiat torra s’abba e a Pasca si giughiat a sa campagna sa pramma beneita.
A lampadas su trigu fut in colore ‘e oro e i sas ispigas si pigiaiant pro su pesu.
Cando nonnu andaiat a Piscialoru, battiat sempre casch’ispiga e nois pitzinnos mandigaimis e nos piaghiat su trigu isde. Capitaiat calch’ annada mala  e nonnu seriu, cando torraiat dai su cunzadu, nos  mustraiat  su ranu tottu fumu.
S’incomintzaiat a messare a fine ‘e lampadas: cussu trabagliu fut unu de sos pius fadigosos de sa campagna. M’ammento sos omines  pienos de piubere e suore nieddu. Si nde ogaiant sa camigia e, sutta sa cicìa, si poniant unu mancaloru mannu pro si cavaccare su attile ca su sole ippaccaiat sas pedras.
Comintzaiant a fatta ‘e die cun sa messadoza ben’affilada: cun sa manu manca, istringhiant una manada de trigu e cun sa dresta segaiant sutta. Cun sette o otto  manadas faghiant unu mannugiu  e lu ligaiant cun sa pianta ‘e su trigu matessi, e poi manu manu los ammuntonaiant affacca a sa giaga, prontos a los garrigare in su carrittone, pro che los giughere a s’arzola.
S’arzola de Runaghedu fut  sa pius affacca a domo ( in chimbe minutos, a pe’ che fumis in ie) .
Pro triulare, sos omines assentaiant in tundu sos mannugios isostos de su trigu fattende unu ciscu lasgu meda e in mesu si ch’intraiat un’omine  cun su caddu, ligadu a una fune, longa cantu sa distantzia dai su centru a su giru de sos mannugios. Cun su foette truvaiat su caddu, chi currende, passende e ripassende, cattigaiat sas ispigas e i sos omines cun sos treutos bostulende dai sutta a subra. E nd’essiat su ranu dai s’ipiga.
Manu manu chi su trabagliu andaiat addainanti, sos omines, cun su treutu,  ammuntonaiant, a un’ala sa paza  e, cun su trazu, e i sas palas de linna, a un’ater’ala . ammuntonaiant su trigu. Pro ischirriare  su trigu dai sa pula, si paliaiat  contr’a bentu: su ranu pius pesosu falaiat derettu, invece, sa pula lebia ispinta dai su entu, che ruiat pius  luntanu.
A mesudie, tottu, in calch’oru de umbra, ca su sole fut sempre padronu, si pasaiant e mandigaiant; mama preparaiat e ch’imbiaiat a s’arzola su lavamanu de  sos maccarrones casdos casdos, su pane e i su casu.
Isoviant  su caddu, li daint a biere e i  sa proenda.
Si pienaiant sos saccos e si comintzaiat a che carrare su trigu a domo, cun su caddu e i s'aineddu de tiu Antoni Micheli.
Si s’ncunza fut istada ona, custu trabagliu podiat durare fintzas tres dies e, a denotte calch’omine che drommiat inie pro tentare s’alzola.
Ma non fut ancora finida: primmu de che lu pigare cun sas corvulas a s’isostre, lu medimis  cun su mes’istarellu a rasu. Deo puru aggiuaia. Filippa mi pienaiat una corvuledda,  mi l’aggiuaiat e deo che la pigaia in d’una iscala ‘e linna.
In d’unu de sos isostres, bei funt sos orrios fattos dai nonnu cun sa canna ‘e su Riu de Camedda. Solu su fittu de su trigu pro tottu s’annu, sa cantidade istabilida dai sa legge, a segunda de cantas pessones fumis, che  podimis rebigiare in sos orrios. Su chi faghimis in pius, fumis obbrigados a che lu giughere s’ammassu.
A i custu puntu, su trabagliu de s’incunza fut  cumpridu.

domenica 4 agosto 2013

Sa binnennera

 
Aimis sa inza in Camedda. Bei podimis arrivire dai s’istrada de Thiesi ue aimis puru unu cunzadeddu, ma nos beniat male e pro cussu, passaimis dai s’ala de Romana. Aimis su dirittu de passazu in d’unu terrinu de tiu Antoni Casta e, dai minores, nos aiant imparadu a passare erettos in su caminu chentza toccare  nudda, rispettende sa cosa anzena.
Su  Riu Camedda dividiat sas duas propriedades, lu giumpaimis in d’unu trettu istrintu passende subra tres crastos mannos, chi aiat postu nonnu (abba a sa fine de s’istiu bi nd’aiat sempre  paga, ma frisca e pulida chi puru la iimis)
Su primu trettu fut in pianu. In sa lacana cun su riu, b’aiat battor’ alvures mannas de figu bianca cun sas raighinas chi che falaiant fintz’a s’abba. Faghiant frutture in abbundantzia e non bi la faghimis a consumire totta sa figu frisca gasighì Filippa faghiat sa cariga a cestas e nd’aimis pro tottu s’annu. Comente comintzaiat a madurare, babbu o nonnu ogni manzanu, daghi nos pesaimis, nos faghiant acciappare sa figu frisca tott’iscritta e i sa figuindia e immuzaimis mandighendela aunzu a pane.
Nonnu bi faghiat s’isciolu, piantaiat sas tumattas pro sas ampullas, sa cuscutedda, sas milinzanas e ateras besduras, e calch’annu sa sindria e i su melone.
Su restu de su terrinu cun sos filares des sas bides, fut in pigada in d’unu  palinzu arenosu e solianu.
A dresta, sempre in sa lacana, b’aiat  una fila de piantas de pessighe, de pira, de mela e melaghidonza in long’in longu, invece, a manca bei fut sa gora cun sas figuindias.
La cuntivizaiant primmu nonnu, fintz’a cantu at potidu, poi babbu cun tiu Antoni Micheli, e la faghiant tribagliare  dai sos tzappadores leados a sa zoronada.
Binnennaimis a sos primmos de Santu Aini, ma comintzaimis a approntare sos istezos,  assumancu unu mes’innanti: si poniat s’abba in sos fundos de sas cubas, de sos tinos e de sos ipostadores pro faghere unfiare sas dogas e si samunaiant bene, comente sas duas batzas chi funt in s’ostu: in sa manna si chi ettaiat sa ua niedda e in sa minore, sa bianca, pro la cattigare.
Su sero primma ‘e sa die chi si dezidiat de ‘innennare, in sa sala approntaimis sos ipostadores, sos coinzolos (n’aimis de ogni mesura ) sas corvulas e corvuleddas, sas bertulas.
De su mandigu s’occupaiat mama ( ch’istaimis totta die in binza). Poniat casu e olia meda, sos os a tostu e i sos osos frissos in mesu a su pane colagola, sas bombettas, pane poddine, pane russeddu e cugumere, de frutta bi nd’aiat in binza;  nonnu pensaiat a su inu.
A sas foscigas e a sos busteddos pro segare sos budrones, bi pensaiat babbu chi fut  sempre su pius orioladu:los contaiat e los controllaiat chentu ostas e s’arrabbiaiat si calicunu nd’aggiunghiat o nde ogaiat  e non solu ca fut pretzisu, pignolu e li piaghiat chi ogni cosa esserat osganitzada ene, ma ca bi fut  su perigulu chi calchi fosciga o usteddu ch’esserat  ruttu, cun sa ua, in sa balza e i s’omine chi cattigaiat, s’esserat isempiadu malamente.
Su manzanu nos nde pesaimis chitto e pro nois minores, s’umore fut  de festa. Fintz’a cando resessimis a garrigare su carru a boes (solu in sos ustimos annos leamis su camioncinu) m’ammento solu cuffusione: chie daiat unu cumandu, chie un ateru, chie che poniat una cosa in su carru, chie nde la falaiat, unu sistemaiat una cosa , s’ateru l’ipostaiat, chie giamaiat a un’ala chie a s’atera, chie pigaiat chie falaiat, chie ettaiat boghe e nisciunu li ripondiat.
Solu mama restaiat asseliada: nos faghiat setzere in su carru addainanti, nos raccumandaiat de istare frimmos e poi si poniat affacca a nois a nos dare tentu.
Sos boes andaiant pianu, ma pro noi fut unu divestimentu mannu.
In su caminu agattaimis sempre ateras cumitivas andende a binnennare e da unu carru a s’ateru si ettaiant  boghes e buglias, o s’inzerraiant unu cun s’ateru.
Daghi arrivimis affacca a su riu, isgarrigaimis su carru e che devimis giumpare totta sa cosa a s’ater’ala. In s’umbra, sutt’a sas arvures de figu,  ponimis sas corvulas cun su mandigu, poi ognunu leaiat unu  cestinu e i s’usteddu e che pigaimis tottu a punta. Babbu cheriat chi aeremis comintzadu a binnennare dai astu e chi ognunu aeret leadu unu filare chentza brincare dai un’a s’ateru: cosa chi lu faghiat arrabbiare. Comintzaimis a segare sos budrones, nde ogaimis sos puppugiones frazigos e manu manu che los bettaimis in  sos cestinos; daghi funt pienos, sos omines che los falaiant   ch’ibboidaiant  sa ua in sas cestas mannas e che las pigaiant a su carru.
A sas undighi su primmu iazu fut  prontu: babbu cun duos omines torraiat a domo e che etteiant sa ua in sas batzas.
Sos pitzinnos puru daimis una manu, ma pius  de tottu giogaimis: nos piaghiat a currere e faghimis a gara a chie arriviat primmu, dai punta de sa inza fintz’a su riu e miraculu chi non nos truncaimis sa mola ‘e su tuju ca in tzertos trattos de sa caminera chi dividiat sa inza in mesu in mesu, s’arenalzu fut ischigliaditu.
Dagh’intendimis sas campanas de cuventu sonende a mesudie, beniat su mamentu pius bellu, fut s’ora de ustare: sensaimis de segare, non solu pro mandigare tutt’in giru a sa tiaza chi mama isterriat in terra sutta sas arvures, ma pro unu pagu de reposu e a arrejonare in allegria. Eo istaia incantada iscustende sas rejones e i sos contos de sos mannos.
Fossi s’aria ona de  sa campagna faghiat  bennere famine: mi piaghiat meda s’ou frissu in mesu a su pane colagola e i su casu cun sa pira. S’appititu non mancaiat  a nisciunu e nemmancu su mandigu,  su inu e i……s’allegria.
Mariantonia ‘e Sogos, amiga ‘e mama, ischiat tottu de tottu e cando naraiat calchi fattu, s’accaloraiat e pariat chi, su chi fut nende, lu fut vivende in su mamentu.  S’arrabbiaiat si calicunu la cuntrastaiat, ma in campagna poniat su logu de bonumore, nende solu contos de risu e buglias chi duraiant puru daghi si torraiat a segare.
Daghi sa ua fut binnennada, si nde oddiat tottu su fruttuariu : pro sa figuindia bi torraiat, sas dies apoi, tiu Antoni Micheli.
Intantu su carru aiat fattu ateros biatzos pro che trapostare totta sa ua a domo.
Cun s’ustimu iazu rientraimis tottu cantu e i sos omines, isgarrigaiant sas cestas.
Fumis istraccos, ma ancora cun sa oza de bugliare e cantare. Su trabagliu non fut  finidu, antzis, nde comintzaiat un ateru pius  fadigosu chi duraiat fintzas a paste ‘e manzanu.
Sos omines, isgarrigaiant sas cestas e i sos chi deviant cattigare, si daint un’iggiucada a sos pes e intraiant in sas batzas.
Sos pitzinnos de carrela, chi funt accudidos che i sa musca pro lis dare calchi udrone de ua, e cun issos, noi puru, nos piatzaimis addainanti a sas batzas a  osservare sos cattigadores.
Manu manu chi fut  cattigada, ateros omines che giughiant su mustu a sos tinos e poi sighianant a ch’ibboidare sa ua dai sas cestas in sas batzas.
Si daiat su cambiu a sos primos cattigadores e nois riimis ca nde essiant cun sos pes violittos.
Intantu Filippa e mama, dai sas cestas, seberaiant e poniant a paste sos budrones pius bellos pro regalare e pro appiccare in s’isostre: tando sa ua duraiat e nd’aimis fintzas a Nadale.
Mama a una tzert’ora nos che faghiat coscare, ma su trabagliu sighiat fintzas chi sa ua fut totta cattigada e i su mustu ettadu in sos tinos.
Sa die appoi, si comintzaiat a nde ogare su mustu e s’incubaiat.
Su gustu de nois minores, fut su ‘e che zaccare sa manu in sos tinos  e de nos linghere sos poddighes infustos de mustu.
Sas cubas chi teniant unu cossu, sos carradellos de ogni mesura pulidos e bene assentados dai babbu in chentina, si pienaiant, impreende un imbudu chi giughiat in mesania unu filtru chi serviat a colare su mustu pro trattennere su raneddu de sa inatta.
Sas cubas non si tappaiant luego, antzis in giru a s’abestura si bi poniat su sale russu, ossiat chi b’esserat intradu calchi animaleddu.
Poi si suppressaiat tottu su chi fut  restadu in sos tinos. Su inu de sa suppressadura si poniat a dibanda in carradellos minores.
Pro tantas dies, su mustu in sas cubas, buddiat: nonnu e babbu las controllaiant ogni tantu.
Deo, curiosa, falaia a chentina a bidere, ma babbu non cheriat a b’istare meda, ca, naraiat, chi podiat faghere  male,
Daghi su mustu, finiat de uddire, si serraiant sas cubas cun sos tappos mannos de ostigiu.
A Sant’Andria, s’ippuntaiat su inu e fut torra festa, massimu si fut  bessidu onu.