giovedì 20 giugno 2013

Su pane

 
Dogni manzanu comporamus su pane modde, (sos pitzinnos de como no ischint mancu ite cherert narrere “raffermo” ca, su pane tostu, zente meda che lu furriat) e, in sa buttega bei nd’at de ogn’ipessie e calidade, ma cando fui minore, lu faghimis in domo, ogni  deghina de dies.
Comente che l’aimis pigadu cun sas corvulas a sos orrios in s’isostre, gai, cun sas corvulas nde falaimis su trigu, pro lu samunare, ma primmu lu passaimis in su chiliru ‘e ferru.
Pro custu trabagliu aimis sos labiolos mannos de ramine e lu samunaiat Filippa cun s’ajudu de  mama e de una femina.
Daghi fut samunadu, isterrimis sos lentolos de su trigu in terratza (chie no aiat né terratza né ostu los poniat in carrela). A benujos a terra cun sa manu isparghimis bene su trigu: e, si sa die fut bella, asciutaiat luego, invece a su tempus feu istaimis sempre timende ossia ch’aeret pioppidu e i sos pitzinnos, daimis tentu chi sas puddas  non s’esserant accociadas a lu pitulare.
Daghi lu rebijaimis a corvula a corvula lu ettaimis, pro lu pusgare, in sa banca manna de coghina chi fut cuadrata. Nos setzimis ( sos pitzinnos puru, tando aggiuaiant in tottu sos trabaglios de sa familia ) in giru in giru cun d’una corvuledda in coa. Cun sa manu isparghimis unu odale de trigu in s’oru de sa banca, nde ogaimis ogni bruttura, calchi pedrighinedda, calchi ranu de fena o de ozu. Daghi fut nettu che lu ettaimis in sa corvuledda e appena fut piena che l’ibboidaimis in sas corvulas pius mannas chi gai funt prontas a las giughere a cuccuru, a su mulinu de sa farina.
Nois andaimis a su mulinu de tiu Peppe Dore.
Babbu, incogliat sa die chi masghinaimis, ca su mulinu fut  propriu addainanti de s’uffisciu in ue trabagliaiat issu, e intendiat sas boghes de Filippa chi, dogni osta, si brigaiat cun sos molinazos e cun sos ateros fittianos.
Che falaimis a su mulinu cun sas corvulas pienas de trigu e nde pigaimis cun sas corvulas de farina. Pro chi non nos esserat doffida sa conca, subra su cuccuru nos ponimis su tidile. Cust’anda e torra duraiat tottu su manzanu. Poi comintzaiat su trabagliu cun sos sedattos: in su canistreddu mannu si poniat s’ippoddinajola subra ue si sedattaiat, a fiancu sa corvula piena de farina e i su truddone pro l’umpire e la ettare in su sedattu.
Sa prima passada si  faghiat cun su sedattu più russu e si chirriaiat su fuffere chi serviat a faghere s’impastada:su mandigu a sas puddas e a su poscu. Poi si passaiat in su sedattu cun sa rete pius fine e si chirriaiat sa farina niedda ch’impreaimis a faghere sas tazolas e i su pane chivalzu ( tando non nos piaghiat su pane nieddu, como invece, emmo e  lu giamamus “ pane integrale”) Un’atera passada de sedattu pro nd’ischirriare sa simula e i s’ustima in su sedattu cun sa rete fine fine de seda, su poddine ( sa farina 00 ). In fines, s’ustima passada in canistredda la faghiat sempre Filippa..
Daghi sa farina fut  pronta si dezidiat sa die de suighere.
Su fremmentazu, e tottu l’aiant, fut un’ipessie de panigheddu tundu, fattu cun sa pasta de pane, arribadu dai cando aiant suettu s’ustima osta: (a paste de subra si bi faghiant taglittos comente a rete) chi s’inacidiat e serviat a faghere sa madrighe.
Su sero innanti, Filippa, in d’unu lebreri minore, poniat su fremmentazu segadu a bicculos, a modde in abba tebia  fintz’a s’isovere, poi b’aggiunghiat unu odale de farina e morigaiat pro l’impastare ene, cavaccaiat s’istetzu e lassaiat pasare, cussa fut sa madrighe.
Preparaiat  sa mesa (una banca piu longa e più bascia de sas ateras ) sos lebreris de tantas mesuras, sos pannos biancos, sos cannones, sos pannelleddos, una padizona pro s’abba, sa rodetta.
A mesanotte o a su massimu a sa una, Filippa e mama si nde pesaiant, beniat una suettora e i sa teracca. Prima de comintzare ognuna si poniat addainanti, su pannelleddu e in conca sos muncaloros ossiat chi ch’esserat ruttu calchi pilu in sa mesa.
In su lebreri isde mannu, Filippa impastaiat, ma primu si sinnaiat. Poniat sa farina passendela in su sedatu, faghiat unu fossigheddu in mesu e pianu pianu bi ettaiat  s’abba tebia cun appena ‘e sale e b’aggiunghiat sa madrighe chi fut già pronta. Cun sas manos impastaiat  e a pag’a pagu daiat su cumassu a sas feminas chi comintzaiant a suighere. Fut unu trabagliu longu e fadigosu.
Sas suettoras  si poniant a diputa ‘e pare, cariende su cumassu a chie lu faghiat pius biancu e pro los cunfrontare, los poniant unu subra s’ateru, si segaiant cun nd’un’usteddu e si podiant  idere sos istratos e i sa differentzia de colore. Pro ottennere sa pasta bianca e lija bi cheriat pius de un’ora.
Daghi si finiat  de suighere,  subra su cumassu si bi faghiat sa rughe cun s’usteddu e cun d’unu bicculu de pasta si preparaiat su fremmentazu. Sas suettoras si pasaint un’iscuttighedda, poi, cun d’un’usteddu, comintzaiant a sestare su pane de tantas calidades: su pane lottura a fromma de corona totta bicchettada, sa cotzula, su pane poddine, su pane colagola cund’un’istampa in mesu, su pane russeddu.
Su pane poddine chi como giamamus spianate, si preparaiat fattende, cun su cannone, unu discu de una trintina de centimetros de diametru, russu  calchi millimetru e s’appoddigaiat. Su pane poddine puru beniat bicchettadu in gir’in giru e, cun s’usteddu, iscrittu in mesu comente unu recramu. Bi cheriat abilidade e pratica : su chi faghiant Filippa e mama leaiant su premiu. Cun sa farina niedda si faghiat su pane chivalzu e i sa tazolas, cun sa pius bianca , sos cicciones  e i sos culunzones. Pro Pasca, a sos pitzinnos, nos faghiant sa cotzula ‘e s’ou: a sas feminas a fromma de poppia a sos mascittos a fromma de caddittu
S’isterriant sos lentolos subra sos lettos e,manu  manu, b’assentaimis su pane  e in s’ierru, ca faghiat  frittu, si cavaccaiat puru cun sas fressadas. Si cuntrollaiat su fremmentazu e daghi s’uffiaiat, cheriat narrere chi su pane fut pesadu.
Intantu sas oras  funt passadas e a manzanu chitto si comintzaiat  a coghere.
Su furru lu preparaiat  nonnu: impreaiat sa linna de sa pudadura de s’oliariu,  sos rabatzones de sa inza e calchi fascighedda de mudeju. Primmu che l’ippinghiat cun d’unu fuscone fintz’a fundu e daghi sa linna  brujaiat cun d’unu trazabraja de ferru, nde attiadat sa braja addaiananti a sa ucca ‘e su furru e lu puliat bene cun s’iscobile e  gai fut prontu pro sa cottura de su pane.
Coghiat sempre Filippa. Impreaiat sas palas de linna, divescias pro ogni tipu de pane, cun sa maniga longa pro arrivire fintz’a fundu de  su furru. Daghi fut cottu a un’a unu, su pane si frobbiat cun d’un’istratzu e s’assentaiat in sas canistreddas.
Comente nos nde pesaimis,  acciappaimis su primu pane cottu casdu casdu e solu su profumu ti pienaiat su coro.
Sa cottura duraiat tottu su manzanu e faghimis s’ipola, dai sa domo ‘e su furru a coghina, cun sas canistreddas pienas. Daghi iffrittaiat che l’assentaimis in d’un’immariu a muru in s’appusentu mannu.
Da inie leaimis e, prima ch’esserat finidu si comintzaiat dai printzipiu.
S’ustimu pane oramai tostu lu coghimis e lu cundimis che i sos maccarrones ( su pan’a fittas ), non nde pesdimis mancu unu bicculu, e si calchi avanzu si musgoraiat si daiat  a sos animales.
Dai minores nos imparaiant  unu grande rispettu e riguardu pro su pane  e cando nos nde ruiat calchi bicculu in terra nos nde lu faghiant accoglire e basare ca fut grascia ‘e Deus e in banca non si poniat mai bostuladu.

 


lunedì 27 maggio 2013

Su porcu

A lampadas o a su massimu a sos primos de triulas, Filippa comporaiat su porcu (calchi osta duos).
In  sa coste de mama ‘Elogu, su endidore mustraiat sos porcos e i sos pitzinnos de carrela fumis sempre addainanti; fut un’ispassu divesciu, una novidade.
Tra su endidore e i sos comporadores comintzaiant sas trattativas, chentza presse e podiant durare totta die. A paste chi sa zente tando aiat aju meda, siat chie endiadat e siat chie comporaiat, faghiat sos interesses propios: su  primu cheriat balanzare su pius possibile  e i su segundu, ispendere pius pagu chi podiat.
Un annu chi aimis comporadu unu porcu biancu, Filippa aiat tiradu in su pregiu fintz’a cando fut resessida a lu pagare comente cheriat issa. a sero attasdu, daghi su endidore, pro iffinimentu, bi l’aiat bendidu.
In s’ostu ‘e giosso, bei fut sa domo de su porcu (sa cherina): una domitta cun sa cobestura de cimentu (e fut propriu pro custu motivu chi in su tempus de sa gherra, cando sonaiat s’allarme, nonnu nde faghiat bessire su porcu e ch’intraimis tottu nois. Assustados comente fumis non nos preoccupaimis de tzertu de su fiagu: antzis mancu l’intendimis). 
Sa gianna de linna forte, serraiat s’abertura pro tres cuartos solu, pro bi lassare intrare sa lughe e i s’aria; pro la tennere frisciada bei fut unu passante de ferru russu chi ch’intraiat in d’unu ganzu in su muru.
De s’allevamentu de su porcu, comente de sas puddas, si nd’occupaiat Filippa.
Li daiat a mandigare duas bostas sa die: misciaiat tottus sos avanzos de coghina cun su fufere e i s’abba; poniat cust’impastu in d’unu laccheddu de pedra e i s’abba in d’un ateru. A fine li ‘ettaiat sa buccia de su melone e de sa sindria chi pro sos porcos devent’essere una liccasdadoria, dadu chi mandigaiat bramidu.
Deo e Maria e, manu manu chi creschiant, Andreuccio e Tetta, sas primas dies , abbaidaimis su porcu, dai punta de s’iscala, poi leaimis cunfidentzia e puru lu carignaimis.
Intantu chi su porcu mandigaiat, Filippa samunaiat sa cherina cun s’abba  e un iscobulu fattu, cun sa pramma, dai nonnu.
Daghi su porcu finiat de mandigare e de iere, bi gheriat s’aggiudu ‘e Deu pro che lu faghere torrare a intro: curriat in tottu s’ortu (assumancu fintz’a cando fut lanzu) e Filippa lu pessighiat a fuste.
Daghi a Nadale, o sos primos de ennalzu, eniat s’ora de lu occhire, nos dispiaghiat ca nos affiscionaimis  comente a unu cane o a un’attu.
Sas dies primmu nonnu chiscaiat su occhidore, ma sos accosdos los leaiat Filippa chi dezidiat sa die, s’ora e cuntrattaiat sa paga.
Lu faghiant occhire sempre su manzanu chitto meda, a s’avreschida, pro ghi nois minores nos non nd’esseremus abizados: babbu eniat a nos giamare  candu su porcu fut già mortu e i su sambene in sos lebreris fut cundidu e non faghiat pius impressione.
Cando fui pius mannita, un annu però, mi nde so ischidada a sos borulos malos chi pariant de unu cristianu in d’un’agonia chi non finiat mai e, daghi babbu est pigadu a nos nd’ischidare, m’at’appidu pianghende.
Daghi su porcu fut mortu, lu deviant usciare. Su fogu, atzesu dai chitto cun sas fascias de linna de olia, fut prontu e i sos omines leaiant sos rattos cun sa fozas allutas, li passaiant sa fiacca fintz’a cando sa tudda fut totta brujada e i su fiagu de s’usciadura si ch’intendiat in sos appusentos. Tando lu samunaiant: unu ettaiat s’abba uddende, cun d’unu istegnale e i su occhidore lu ratzigaiat cun d’un usteddone.
Cando lu giraiant a matt’in astu, pariat uffiadu e i sas ancas teteras che roccu e s’idiat s’istampa in mesu a su tuju, fatta dai su punzone chi che fut’intradu in su coro: s’abilidade de su occhidore fut propriu cussa, de trapassare su coro a su primu coppu e de nde faghere falare pianu pianu, in su lebreri, tottu su sambene chentza nde perdere manc’un uttiu.
Su occhidore ischiat chi a nois  pitzinnos piaghiat  s’origia, tando si ogaiat sa resolza e nde segaiat sas puntas chi funt sa parte pius  tenera. Babbu nos las dividiat e las mandigaimis cun aiz’aizu de salippa. Est custu unu de sos sabores de pitzinnia chi no apo ismentigadu; sas peraulas s’immentigant, ma sos sabores e i sos fiagos no.
Intantu nonnu ogaiat a biere a sos omines. chi si leaiant unu mamentu de pasu . Cun su occhidore e cun babbu non bei mancaiat mai tiu Antoni Micheli chi fut s’omine de fadiga ‘e domo, e un ater’omine a sa zoronada.
Filippa e mama sighiant a morigare su sambene, pro non s’aceprare, a ritirare caschi cosa e a pienare su brajeri de fogu.
In s’iscala de linna sos omines sistemaiant su porcu, ligaiant forte sas anca de segus a sas traessas e, fatende fotza tott’umpare che lu pigaiant a s’ostu ‘e subra, appoggiaiant s’iscala ficchida, cun su porcu a  conca a terra, sutta sa tettoia affacc’a su giannile de coghina.
Su occhidore, tando, affilaiat s’usteddone e cun d’unu tagliu nettu, isperraiat sa matta de su porcu in mes’in mesu. Dai sas istentinas casdas casdas bessiat su fumu.
Affacca bi funt già prontos, sos lebbreris pro bei ponnere sas istentinas chi su occhidore affrancaiat cun sas manos ippastas e ch’intraiat sos bratzos fintzas a sos cuidos in sa matta de su poscu; luego Filippa las cavacaiat de aghedu. Su fidigu, s’ippiene, sa entre, sa fressura, si poniant a banda in d’un’ateru lebbreri.
Babbu non pesdiat mai cust’occasione, pro nos faghere ossevare ene tottu e  ispiegare comente funzionaiat ogni organu.
A i custu puntu, nos  pasaimis pro immuzare: nonnu poniat sa fittas de su fidigu subra sa greglia pro las arrustire; una giradedda, bi ettaiat sa salippa e las poniat in banca. Filippa ogaiat su pane biancu e i su pane triguindia, su casu e i s’olia cuffettada.
Mandighende, si faeddaiat de su porcu: chi pariat chi aiat cumpresu chi lu deviant bocchire diffatis aiat comintzadu a borulare chentza nde cherrere bessire dai sa cherina, poi aiat comintzadu a currere in tottu s’ostu chischende iscampu e si fut fintzament’imbruttadu; in battoro non resessiant a lu tennere e i sa trempa ch’aiant leadu pessighendelu, lighendelu e mantenzendelu; comente l’aiant mortu, si fut rassu, si sa petta pariat  bona, si su lasdu fut russu, istimaiant cantu podiat  pesare.
Su occhidore poi si ch’andaiat, raccumandende de lassare gai su porcu,pro isguttare e asciuttare ‘ene, chi torraiat s’incras a l’ippinare.
Sighiat su trabagliu de sas feminas.
Sa prima cosa chi faghiat Filippa fut a samunare ene sa buscicca, poi bi sulaiat intro uffiendela che unu palloncinu e la pienaiat de ozu poschinu: in d’una ischiscionera poniat su grassu a isolvere e che lu ettaiat intro; daghi s’iffrittaiat, diventaiat a una crema,  biancu che nie e s’impreaiat fintzas a faghere sos dusches. Restaiant sas besdas chi mandigaimis cun su pane triguindia.
Mama samunaiat cun attenscione sas istentinas: fut unu trabagliu longu ca cheriant pulidas bene e poi las torraiat a ponnere in  su lebreri sempre cavaccadas de aghedu, prontas a las impreare.
Adaboi faghiant sos sambenes. Si leaiat s’istentina russa e si segaiat in cantos de duos prammos, a un’ala la ligaimis cun s’ipau e dai s’atera si pienaiat cun su sambene cundidu cun tuccaru e pabassa e si ligaiat. A mesudie funt prontos .A s’ora de ustare, nonnu nd’arrustiat calicunu e lu segaiat a fittas.
Si s’origia fut bona, sos sambenes funt bonos aterettantu. M’ammento ancora cun disizu custos sabores. M’est capitadu e nde mandigare ancora, ma cussos funt un’atera cosa.
Doboi ustadu, unu pagu de reposu, setzidos in giru a su brajeri cun sos peses subra a  sa goppe, faghiat bene a tottu, mancari nois pitzinnos fumis chentza pasu e ogni tantu essimis a s’ortu a bidere su porcu appiccadu.
Primmu de s’iscurigada, ancora trabagliu pro ognunu: si ritiraiat tottu su chi non serviat pius, pulimis sos istezos, sos busteddos  e i sas bancas.
Primmu de nos che coscare, sos omines che trazaiant s’iscala cun su porcu a coghina timende ossiat chi, intr’e notte esseret  bennida casch’attu a si consolare.
Sa die appoi, sempre chitto, torraiat su occhidore a l’ippinare, e, ajuadu dai nonnu e dai babbu, dividiat su porcu in duos lados, aggiuendesi cun d’un’istrazone pro truncare sos ossos de s’ischina, poi  chirriaiat su lasdu dai sa petta.
Sos cantos de petta lo bettaiat subra sa banca e mama e nonna comintzaiant a nd’ippupare sos ossos.
Cun d’un usteddone bene affiladu, faghiat a fittas su lasdu: su pius russu che lu pigaimis luego a s’isostre e l’assentaimis in sas taulas chi babbu preparaiat dai sas die primmu. Deo e Maria lu cavaccaimis de sale russu.
Su lasdu de sa matta, pius  fine lu ponimis a dibanda  e babbu, sas dies a poi, faghiat sas pancettas: lu segaiat a fittas lasgas pius de unu prammu e longas nessi tres. Bi poniat unu pizu de sale fine, sos piberes, s’azu e i su piberone ruju, las  ammorottulaiat bene istrintas e las ligaiat cun s’ipau fine. Las appiccaiat a una trae in s’isostre : daboi de baranta dies sas pancettas, funt prontas.
Babbu l’affittaiat fine fine e serviat pro antipastu o puru pro merenda in mesu a su pane poddine.
Sos ossos, ippupados e salidos, che los pigaimis sempre a sos isostres e dai cue leaimis pro faghere sa caulada cun sa fae o cun su asolu tundu, in sas dies frittas de ierru.
Fut impositu chi daghi si occhiat su porcu, si nde faghiat  parte a sos parentes, a sos de affacca e a sos amigos. E gasighì giughimis sos piattos ( si naraiat gai ca in d’unu piattu si poniant sas fittas de petta, de fidigu, de lasdu, de costellas, de coro e i su sambene).
Filippa rispettaiat sas usantzias, ma, sigomente fut istrinta meda, poniat sa cosa a tzitzig’a tzitzigu chi non pariat zestu unu grangeu.
Mama, chi la connoschiat e li dipiaghiat de faghere brutta fregura, aiat già remunidu a sa cua in  su salotto, cantos de petta, fidigu, pimone, lasdu, e costellas. A giughere sos piattos, Filippa mandaiat sempre a mie ca fui sa più manna, e mi raccumandaiat de narrere:
 “Mi nonna a atzettare sa bona volentade”
e ancora
“Si ti cherent dare s’istrina, no nde lees, ma si insistint, leala.” 
Intantu mama curriat a su salotto (pro ch’ essire bi devia passare addainanti) accucuraiat su piattu cun ateros bicculos de cosa e poi faghiat finta de m’accumpagnare a su portale.
Funt dies de grande trabagliu e pasaimis solu pro ustare. Bi gheriant duas o tres  dies pro faghere sa sastitza e i su salamu. Mama segaiat sas istentinas de sa longaria de sos giobos, las giraimis da intr’a fora e, a un’ala la ligaimis cun s’ipau fine. Nonnu segaiat sos cantos de petta pius adattos in bicculos pius  minores. Nois (puru deo e Maria), setzidas in giru a sa banca, los leaimis a unu a unu, los segaimis a bicculeddos ancora pius minores e los pistaimis cun sa lama de s’usteddu (faghimis tottu a manu, solu calch’annu apoi sunt bessidas sas macchinas de masghinare sa petta e de imbuttire). Daghi su lebbreri fut pienu, mama cundiat sa petta cun su sale fine, s’azu a ipijos segados in duos pro l’insaborire, su inu, sos piberes, sa nughe muscada e ateras ipetzias.
In d’una padizonedda nde coghiat unu pagu e tottu l’assazaimis: ognunu naraiat sa sua:
“S’intendet pagu su pibere, deo bi dia ponnere un ateru ticcu de inu, non bi cheret piùs pibere, s’intendet troppu su piberone……..”
Daghi tottu fumis de accosdu chi fut saborida, ponimis manu a su trabagliu de s’imbuttidura: nos  setzimis in giru a su lebbreri chi ponimis subra a una cadrea, leaimis unu giobu de istentina ligada a un’ala, in s’atera ch’intraimis un imbudigheddu lasgu e mutzu fatt’a posta dai Coccoleddu e ch’imbuttimis sa petta ippinghendechela cun su poddighe mannu. In d’unu piattu ponimis duas agos de trematta chi seviant a punghere sa sastitza in ue bi restaiat aria pro nde la faghere bessire ca si no, si pudiat sa petta.
Addainanti de su furru sempre atzesu, nonnu poniat duas cadreas chi reziant unu fuste, in ue ch’infilaimis sos giobos, pro los affumare.
Fut unu trabagliu longu e de pascescia  e deviant passare una deghina de dies pro chi sa sastitza esseret bene affumada. Appiccaimis sos giobos in sos giaos de sas traes de sa cobertura e da in cue leaimis pro tottu s’ierru, fintz’ a la finire.
Sastitza gai saborida, non nd’apo pius mandigadu.

venerdì 10 maggio 2013

ONNAMANNA

Appoi  de sa  ‘innennera si nde fut bettende su frittu, ma Santuaini calch’àtera ischirriolada de caldu la fut ancora dende. Fut unu sero unu pagu annuzadu, cun sas nues chi andaian  e torraian lassende passare ogni tantu un’oju de sole.
Zuliana  totta ‘estida de nieddu fut lighende sa melaghidonza de appiccare pro s’ierru cand’ intendet  sonende una ressigna.
“E chie at a èssere su mortu?” pensat  e, chenza  tzessare su trabàgliu, comente fut abituada, narat subitu calchi recchia, movende appena sas laras.
Accò a un’iscutta manna, passat  Peppina una maleprimmalza, chi fut che una sorre; dat s’appuntada affacca a issa chi luego li preguntat:
“Intesu nd’as chi es su mortu?”
“Emmo, sogronza tua, già ti l’aia nadu cudda die chi fut grave meda e chi non che arigaiat sa chida.”
Chenza ispettare risposta sighit:
“Dai Franza est arrivida sa fiza totta tinta, in bestires  mutzos, sas bottas cun sos taccos de ostiju e i sa sigaretta in bucca che i sos màscios .”
Zuliana  si nd’est  suddida, ma àsciat appena sos coddos:
“Bah! Issa puru at finidu de suffrire. Deus l’apet in gròria.”
Peppina, chi non fut passada pro cumbinassione, si setzit in sa petza chenza faeddare, ma sa gana fut de narrere cosas meda, però fut ippettende chi aeret comintzadu Zuliana  chi, difattis luego li preguntat:
“Ite est nende sa zente?”
Cudda arrangendesi su muncaloru a corru ripondet:
“Non l’ischis coment’est? Pisigulas si nd’agattan medas. Calincuna m’at puru preguntadu si b’andas a su mortu e lis apo rispostu a si faghere sos fattos issoro.”
Seria che morte, Zuliana  sighit:
“Già ti l’apo sempre nadu chi issa non nd’aiat  peruna neghe. Ma oe comente fatto deo, si mi l’acciappo addainnanti ….cussa.” Non la fentomaian  mai  a  lùmene.
Si cagliat un’iscutta sempre lighende sa melachidonza e poi tott’in d’una, a dentes serradas preguntat:
“A sa sola est bennida?”
 - e chenza dare tempus de replicare-
 e allu chi semus doigh’annos chenza idere sa pitzinna; como nd’at seighi. Chissà coment’ at a essere  e si s’ammentat de nois.
Maridu meu già si ch’est mortu a crebacoro e deo non mi so ancora ressinnada.”
Peppina tando:
“Bogami una curiosidade, cando ses restada ‘attia, issos bènnidos che funt? Non m’ammento de che nd’aere bidu”
“ Non si ch’aiat attrividu nisciunu, solu in su campusantu su maridu aiat  toccadu sa manu a fizu meu, ma non s’aiant nadu mancu  mesa  peraula.”
Peppina sighende sa rejone :
“Tando sa cosa fut ancora frisca, ma como est passadu  tempus meda, non la dias bìnchida a su putzinosu e baebei.”
“Nono, nono non mi la sento, siggiantechi   cuncordio  a fizu meu a si b’accurziare.”
Sa maleprimmalza l’ajuat a ch’intrare sa corvula sempre arrejonende: “Già ses manna, no as bisonzu de sos consizos de nisciunu.”
Intantu fut rientradu Mauriziu.
A sa mama si li tripiat su coro e s’ammentat sa die chi, cun sa pitzinna in bratzos, fut torradu a vivere cun issa daghi sa muzere si che fut andada.
Fut fizu solu e ben’accollocadu, bellu giovanu mancari unu pagu bascittu.
Cando los aiat mandados  a li dimandare a Bisa, su babbu fut cuntentu che pasca  ca si fut cojuende cun d’una de ‘idda issoro e naraian chi fut una bona pobidda;  ma sa mama fut restada gaietottu: già fut beru chi fut de una famìlia  ‘ona dignitosa e onesta, mancari povera, e chi fut una de sas giovanas pius bellas, ma una ‘olta chi l’aiat arrejonada li fut parfida unu pagu fraitza.
Bisa fut alta, unu dossu bene fattu, sa munnedda li ruiat a pinzellu, ojos maduros, ma no sempre abbaidaiat in cara cando faeddaiat cun d’una pessone, unu pagu beffajola e perdularia, ma……piaghiat a su fizu.
Pro su cogiu, dai s’orèfitze, aiant fattu faghere un’ aneddu pesosu che tronu.
Aian fattu festa manna in campagna cando funt andados a su riu a samunare sa lana de sa trematta.
A cando ant affidadu, sa domo fut ben’ammobiliada; non bi mancaiat nudda. Mauriziu aiat lassadu seberare totta sa mobilia a Bisa e, issa, ch’aiat giuttu su corredo tottu recramadu. S’affidu fattu a premore e a gala.
A punt’a s’annu, lis  fut naschida Nannighedda, una pitzinna bella chi pariat una popia.
B’aiat apidu unu pagu de malumore cand’an seberadu su lumene de sa criadura ca Bisa non l’aiat cherfida giamare chei sa sogra.
Ma a disizare àteru, fut a torrare malas grascias a Deu.
Sa nàschida de sa pitzinna  aiat aggiuntu allegria  a s’allegria e i sas duas onnamannas  funt iscascende.
Però sa paghe in cussa domo est durada fintzas a cando non fut bennida a bidda s’impresa chi deviat arrangiare sas carrelas e Bisa aiat connoschidu su giometra de su cantiere.
Issa comintzat  a trascurare sa domo e i sa fiza. Pius de un’ ‘orta mancu mandigu faghiat  e lassaiat sa pitzinna brutta.
Su maridu, pro more de sa paghe, in sos printzipios, la cumpatiat.
Sas cosas però sighint a peorare: Bisa cheriat  sempre ‘ inari, sempre ‘inari cun mill’iscugias.. Daghi su maridu si fut seradu  chi mancu sas listras aiat pagadu e in buttega fut leende tottu a crèntia,  si fut arrabbiadu che cane; e, cando l’aiat approbada, Bisa nd’aiat bogadu pagos de imboligos e de fàulas.
Intantu in bidda comintzat a currere una oghe chi arrivit a orijas de Zuliana chi una die in buttega aiat intesu una balziga e un’atera die  duas feminas chi funt passende, comente l’aiant bida aiant cambiadu rejone.
L’intrat un’arrennegu  malu e nde faeddat cun sa sogronza chi issa puru aiat intesu calchi cosa, ma non bi cheriat crere, anzis  aiat nadu:”Caglia chi at a essere calchi limba mala chi cheret acchiccare fogu” , ma issa puru giughiat su matessi serrone, fintzas che una die, ambasduas si che funt tuccadas  a Salighera a una majalza.
Mauriziu, fut agguantende ca bi fut puru sa criadura ma, daghi s’abbizat chi Bisa fut meledende  non cumprendiat  bene ite, comintzat a non si fidare e a la tentare.
Unu sero  fut  torradu a domo pius chitto dai su trabàgliu e si fut abbizadu chi, comente l’aiat intesu, lestra s’aiat remunidu cosa intro ‘e su pettigliu.
L’aiat  preguntada e issa si fut suddida, aiat attropogliadu un’iscuja boghendende milli attreculos e aiat cambiadu rejone. Dies appoi unu mamentu chi sa muzere non bi fut, issu aiat cumpidadu in sos calascios e in d’ogni chizone, chentza acciappare nudda.
Non fut passada mancu una chida dai sa die, cando  rientrende a domo, Mauriziu agattat sa pitzinna pianghende in su giògulu e issa no illogu: isolta che  sale  in abba.
Tott’in d’una li enit a conca su liberette ‘e sa posta, curret a su calasciu in ue lu remunian e non bi fut: immediatu  cumprendet chi fut tottu ‘eru su chi l’aiat nadu in cufidenzia  s’amigu e issu cun sa conca in su saccu.
Mauriziu si fut giòmpidu a conca, sa sogra si fut dismajada e i sa mama si fut raffiada. A  s’abbolottu fun accudidos tottu sos de su ‘ighinadu: una vizilia che i cussa non si fut intesa mai!
Tottu, intro’e idda, naraiant chi si che fut fuida a Franza.
Zuliana  aiat  immannadu  sa nettighedda e,  cun su passare ‘e su tempus, sos parentes de sa mama non l’aian pius chircada.
Ma, cando sas  cosas parian chi si fun accontzadas e tottu ismentigadu, una die, che duos ladros, duos carabineris, chentza ispiegassione peruna, si ch’aian leadu sa pitzinna.
Su piantu  de Nannighedda, sa onnamanna che lu giughiat ancora in su coro e i cussa fut istada s’ultima ‘olta chi l’aiat bida.
Zuliana,  chi in’unu mamentu aiat iscartafogliadu una vida de dolore, comente sa maleprimmalza   si ch’est andada chentza narrere atteru ,  frisciat sa gianna e Mauriziu, cun sa cara che i sa bajetta si setzit in banca, mudu che pedra.
Non faeddan, non servian sas peràulas.
Finidu de chenare Mauriziu ndi essit:
“Cras ando a sa morta……la cherzo abbaidare in faccia cussa.”
“Pro s’amore ‘e Deus, fizu me’ non fettas iscandalu .”
Ma issu non l’at mancu intesa ca che fut già intradu in s’appusentu sou.
Comente Deus at cheffidu cussa notte peleosa  che fut barigada.
Fut pioende a minudu a minudu cando s’intenden sos primos toccos lentos de sa campana pro che leare sa morta.
Mauriziu a conca bàscia, saludat  sa mama e chi ‘essit. Issa li ponet fattu a su giannile e l’abbàidat fintzas chi che dat bosta in sa contonada.
A Zuliana  l’intrat un’oriolu  malu: non agattaiat faina, andaiat a un’ala e a  s’àftg5rr55rtera de sa domo, intraiat in s’appusentu e non s’ammentaiat ite bi deviat faghere, torraiat a coghina ma non ischiat  a ite; attora-attora, che un’anima de purgadoriu, s’accheraiat a su balcone, ma in carrela non bi passaiat  anima vivente.
S’ora non che li arigaiat pius:
“Iscura e cantu durat custa Missa?”
A s’ultimu, istracca si che fut bettada subra su canapè e i su coro che li pariat brinchendecheli dai ‘ula.
In mia ‘e tantu intendet iffriscende sa gianna  e i su fizu chi li ‘ettat boghe:
“Ma’, benzat a inoghe.”
Zuliana curret a s’intrada .
Una ‘ajanedda bestida a segnora cun d’una conca de pilos nieddos assumados,  sos ojos che duas  istellas, l’istrìnghet in d’un’abbratzu  chentza fine.
 
( ONNAMANNA, racconto arrivato terzo al concorso “Limba e Ammentos” X edizione, ITTIRI, 2013 )



venerdì 12 aprile 2013

Sas votassiones de su 1948


Non m’ammento de su Referendum de su 1946, fui troppu minore, ma in domo si faeddaiat meda de su re, de sa reina, des sos prinzipes e guai a bi lis toccare; isco chi sa familia mia, at votadu pro sa Monarchia.

Ma, sas votassiones de su 18 ‘e Abrile de su 1948 mi las ammento comente ch’esserat oe; e non solu sa die, chi m’est restada imprimida in sa mente, ma totta sa campagna elettorale. Non miscio innoghe su ch’ap’imparadu appoi dai s’Istoria, ma naro solu su ch’ap’attuadu tando.

Aia noe annos e, non creo de aere cumpresu ene sa differentzia tra demogratzia e comunismu: m’ammento solu sa divisione de sa idda in custos duos partidos,  no apo ammentu de ateros pastidos chi puru bi funt. Pro impreare una peraula de moda, naro chi sa campagna elettorale fut “infuocata” In sas domos, in sas adunantzas, in sas buttegas, in su mascadu, in sas carrelas, in ue si siat  sa zente esserat bennida a pare, non si faeddaiat de ateru.

Fintz’ a manna, connoschia familias chi funt ancor’annuzu,  ca non funt de sa matess’idea politica  e in sas chistiones, antzis in sas brigas, arriviant a sas inzulias e a sas offesas  chirchendesi pari pari sas zenias e i sas pius isfegattadas  e pettorrudas funt sas feminas.

In bidda si repiraiat velenu.

Sa die chi bi funt sos comitzios in piatza de su mascadu, tzessaiant tottu sas fainas.

Andende in sas carrelas, cun sas bandelas (su pius funt rujas) a cara manna, cun prepotentzia, chentza perunu regguasdu pro nisciunu, a fiottos, omines e feminas faeddende a bog’asta, faghiant unu  tifu accanidu, pro unu o pro s’ateru candidadu, agghejendesi, inzuliendesi.

Sos atzuffatorios chi sighiant cando sas peraulas non bastaiant pius, faghiant accudire sos carabineris chi tando funt lestros a ponnere sas manettas.

A s’ora, sa zente, andaiat a trumas a iscustare sos preigadores, e, massimu cando eniat Renzo Laconi, chi, non solu fut giovanu, astu e bellu, ma chi cando faeddaiat iscappaiat unu riu ‘e peraulas punghinosas e beffagiolas, contra sos demograticos,  fintzas sas carrelas de affacca a sa piatza, si pienaiant de zentoria: de comunistas non bi nde mancaiat manc’unu e non lassaiant trettu a nisciunu. Beniant puru Nadia e Velio Spanu, Giommaria Cherchi e ateros. E pro intendere a Ciciu Deriu, ittiresu, fintzas sas battos bessiant

Sos pitzinnos puru, ponimis fattu a sos mannos e,  che issos, naraimis sos inzunzos comente los intendimis, mancari chentza cumprendere ene ene.

Sos chi appasteniant a familias demograticas, faghiant sa paste a sa rughe ; sos chi appasteniant a familias busciviccas, funt a s’ala de sa falce e martello. Mi enit sempre a conca una pitzinna chi a parallumene giamaimis Doddina Crabiona, chi dai manzanu a sero, peri sas carrelas, cantaiat; “Ollè ollè ollè, con De Gasperi non si mangia, ollè ollè ollè cancelliere vole re” chi non isco mancu ite cheriat narrere.

Non s’ischit comente, ma sos chi deviant faeddare, arriviant sempre in ritasdu e tando sa zente, ipettende si dividiat a gruppos e i sos cabutzones ben’infommados si daiant cuidadu pro dare astifascione a tottu  sos chi  los preguntaiant. Intantu dai s’astoparlante “Bandiera rossa” si ch’intendiat in dogni chirriu ‘e idda.

Ma comente sos candidados comintzaiant a faeddare dai su poggiolu, poi ‘e su cattari cattari, tottu mudos a iscustare cun attintzione, a faghere de conca e a tzoccare sas manos pro approvare o a frusciare in casu contrariu.

Sos preigadores si nde sueraiant, abboghinaiant fattende ‘e manu, ogni tantu pediant a biere, rujos in cara, cun sas  cosdas de su tuju a punt’a  iscoppiare, si daiant cuidadu cun sa fotza de sa oghe. pro cumbinchere a sas bideas issoro: pro su bene de su populu italianu, naraiant tando gai ettottu comente narant oe.

Tando puru sos cadreones de vellutu de Montecitorio, funt pius moddes de sas cadreas de linna.

 Ma sa zente si leaiat pius gustu cando sos preigadores funt duos, in duos poggiolos a oj’a pare, e faghiant su contradditoriu, istinchiddende unu contr’a s’ateru.

A sa cuncruida, sos fustes de sas bandelas,  serviant pro calchi …duello rusticano.

Sos muros de sas fatzadas, funt pienos de manifestos; m’ammento s’iscudu biancu cun d’una grande rughe ruja e i s’iscritta Libertas, un’ateru cun s’iscritta “Salva i tuoi figli”poi sa falce e martello in campu ruju, ma su chi m’attiraiat de pius fut unu manifestu cun d’un’istella ruja e in su centru sa cara ‘e Garibaldi, ma si lu giraisti dai sutta a subra, bessiat sa faccia de Stalin. Unu catzolaju ch’istaiat affacca a domo, nd’aiat appiccadu  unu  mannu che unu bascone,  chi s’idiat dai carrela comente passaisti addainanti.

Tottu funt impignados in sa propaganda: sos padres, sos preideros, sos cisculinos, sas monzittas chi faghiant su fumu passende dai domo in domo pro imparare a sos betzos e a sos malaidos, comente votare, a faghere sa rughe subra sa rughe e giughiant sos volantinos cun s’iscritta “Nell’urna Dio ti vede, Stalin no”.

Belleggai arrivit su 18 ‘e abrile.

A cando mi peso fut già pioende che dai fustes, sas carrelas pariant trainos e babbu aiat atzesu sa radio dai manzanu, pro iscustare su bullettinu e pro cussu, in domo mia,  fut comintzadu un’intra e bessi de ighinos, tottu  chi cheriant ischire: s’intendiat  sa musca olende cando comintzaiat su giornale radio e a fines faghiant sos cummentos de sas notiscias.

Si funt accoccìados  sos padres e i sas monzas, fideles a su Paba chi fut impignadu a fundu contr’a su comunismu. Fintzas in su cuffescionale, primmu de dare s’assolussione, preguntaiant a sos penitentes, de cale pastidu funt.

Si votaiat in su palattu de sas iscolas: nonnu e Filippa funt andados chitto e, primmu de mesudie, babbu cun mama, tottu cuntentos ch’aiant fattu su dovere

In domo b’abitaiat Mariantonia Esogos chi fut amiga ‘e mama e a bostas nos ajuaiat in sas fainas. Istaiat affacca a cuventu, non si fut cojuada e viviat de sa pintzionedda e de…..pisigulos . Ed est issa, chi fut demogratica iffegatada, ch’est istada duas dies, anda e torra, sutt’a s’abba, dai sas iscolas a domo nostra, pro nos nde attire sas notiscias friscas friscas.

Ma, daghi sunt comintzados sos iscrutinios, no at apidu unu mamentu ‘e pasu: che una mariposa andaiat a sas iscolas, faghiat unu giru in tottu sas setziones e nde eniat affannada, cun sos ustimos datos, tott’a mente ( fossi est issa ch’at inventadu sas “proiezioni”),

Manu manu chi funt finende de contare sas ischedas, e i sos comunistas ch’aiant coladu, ma de meda, sa demogratzia, nde fut bennida abbe- mida, atricia atricia: non aiat sensadu de pioere mancu unu minutu, e, comente chi l’essera idende, si fut setzida istracca, in d’una cadrea in coghina.

Fut de un’edade indefinibile, dai cando fui minore fintzas a cando mi so cojuada, fut sempre cheppare.

Si fut giompida a conca con sos zuffos canos colende abba, aiat comintzadu a iscramare contr’ a sos busciviccos dendesi ogni tantu calchi punzu a pettorras:

“E chie nd’ischiat chi sa idda ‘e Ittiri si distinghiat: abesu meu sol’innoghe sunt binchende cussos malintrignados. A ratza ‘e tzantera, nd’ant a faeddare tottu sos giornales”

E, sighende a s’addobare:

“Ohi iscura a nois fintzas, Deus nos est castighende cun cust’iffinimundu ‘e abba. Nachi tottu sas campagnas sunt allagadas e massajos e pastores sunt già pianghende sos dannos.

Già aiat rejone padre Antoni chi faghiat peccadu mostale chie votaiat falcemartello. Eh, chie si ponet contr’a Gesucristu !”

E si mossigaiat su poddighe.

“A l’ischis, Maria Caderì, it’ant fattu cussos ischifosos ?”

Tottu la fumis iscustende a bucc’aberta.

“Dai sas ses de manzanu, coment’ant abestu, primmu ch’esserant  passadas a votare sas chi aiant iscustadu sa primma Missa, chitto chitto si che sunt tuccados in massa a sas iscolas e gai, a primmu, pariat chi fumis binchende nois  invece  poi dai fundu nde sunt bessidas a pizu sas ischedas issoro. Fintzas in giru nos ant leadu.

Oddeu, tue las deves bidere cussas isveladas, sunt una tzantara, setzidas in sas iscalas de iscola, cun sas munneddas bruttas de ludu, chi ajummai non ti lassant logu a passare e deves intendere sa limba ‘e Toidda Melone: comente m’at bidu, at nadu a sas chi giughiat affacca – A la ides custa puru at votadu sa rughe- ma non creo chi si torret a attrivire ca  l’apo ripostu: – Sa rughe ti ch’ippeighet a presse.-

Si s’aiant pulidu sa domo aiant fattu mezus cussas tzotzonosas.

Si non las bides, non bi podes creere, bi nd’at fintzament’una, basendesi su restrattu de Togliatti cussu foraddomine ch’est puru amigadu”

A calaizu mama, resessiat a li preguntare calchi cosa, ca , dai ucca sua, sas peraulas nde falaiant a lodduradura.

In Italia at binchidu sa Demogratzia, ma Ittiri est resustada una ‘e sas biddas pius rujas.

 

 



lunedì 4 febbraio 2013

Fiza ‘e anima

Dai cando  fut masture in su lettu, sas oras non che li arigaiant mai, totta canta die, cun su rosariu in manu, unu babbu nostru e una recchia, fissaiat sa boveda e i sa lampadina inghiriada de chelos. Cun sas orijas sempre paradas distinghiat dogni zoccu de carrela. Intendiat sos pitzinnos gioghende e brighende, sos carrittoneris truvende sos caddos, una ighina chi fut sempre in briga cun sa sogra…
Li faghiant cumpagnia puru sos toccos de su campanile de cheja.
Una netta, fiza ‘e frade, su manzanu li giughiat su mandigu, bi lu poniat subra su comodinu cun s’ampulla ‘e s’abba e caschi osta daiat una passada de iscobulu in s’immattonadu. Fut una pisedda de pagas peraulas e, cando Filumena li preguntaiat de calicunu, ripondiat chi non connoschiat a nisciunu.
Si cheriat intendere caschi pisigulu, deviat ipettare a Nadolia, s’unica amiga de s’edade sua chi li fut restada in su ighinadu e, chi, ogni tantu si b’acociaiat massimu in sas dies bonas ma, a su tempus malu, mancu a issa idiat. Gai li naraiat de su chi sutzediat intro ‘e idda, de chie si fut cojuadu, de chie fut pastidu a sa gherra ‘e s’Africa, de chie moriat…
S’ustima osta chi bi fut andada, Nadolia si bi fut trattesa tottu su sero e l’aiat giuttu pagas carigas e unu odale de castanza cotta.
Coment’e sempre a primmu l’aiat attacciadu su lettu, arrangiadu sos cabidales, apporridu s’abba, poi si fut setzida a costazu de cabitta.
Arrejona arrejona, nendeli  de unu, chi lu funt chischende dai duas dies e l’aiant aciappadu mostu in sa ucca de sa miniera, tott’in d’una l’aiat fentomadu s’inzegneri continentale chi cumandaiat a  Serbariu e, chi cun sa muzere istaiat in sos possessos de cuddos nobiles de Casteddu.
Solu su l’aere intesu fentomendelos, l’aiat posta in abolotu, ca non nd’aiat mai potidu iscancellare nudda, sempre aiat chiscadu de si rassegnare, ma cun su pensamentu torraiat a comente fut potida essere sa vida sua, si sas cosas non funt andadas gai.
Mancu male chi Nadolia  non si fut trattesa meda e si che fut andada primmu de iscurigare, ca Filumena non bidiat s’ora de restare sola cun sos pessamentos e i sos ammentos suos.
Mancu oza de chenare l’aiat bennidu e si fut posta de fiancu.
Cussa notte non nd’aiat dadu  mancu una tancada de oju.
Aiat contadu cantos annos funt passados: agiummai sessanta.
De sessant’annos torrat issegus cun sa mente e i su coro e dogni tantu cun su chirriu de su lentolu s’asciuttaiat sas lagrimas.
Nd’aiat seighi cando ancora viviat in d’una domo etza cun sa cobestura a incannitadu, umida e oscurosa, offana de babbu dai minore, cun tres fradigheddos, e, comente li fut capitada s’occasione, sa mama l’aiat allogada in domo de
s’inzegneri.
“Sunt solu maridu e muzere, segnores, non b’at a essere tottu cust’ite faghere: cussa zente imbruttat pagu e nudda.
Già ides sas cundesciones nostras, assumancu m’aggiuas a ch’ippulighittare a frades tuos fintzas a cando non los cherent a teraccos pastores.”- l’aiat nadu-.
A su bisonzu aiat postu mente a sa mama.
Cun su fangotto in ue aiat postu sas pagas cosigheddas suas, aiat lassadu tottu e aiat comintzadu a sevire a segnora Iolanda chi fut naschida in d’una de sas mezus e nodidas familias de Torino.
Sa segnora, si o no, podiat aere vintitres annos: bella, istrizile, pili niedda, non giughiat sa munnedda, ma sos bestires de mammai a su enuju e i sas bottinas lucidas. Faeddaiat in italianu, e caschi osta Filumena mancu la cumprendiat, sempre a boghe bascia e sempre “ grazie” “prego”.
In sa  domo manna, antiga chi bi fut fintzamenta su poggiolu e una terrazza cantu unu padru, padrona e teracca restaiant totta die solas, ca s’inzegneri, chi immuzaiat a sa sola pro non nd’ischidare sa muzere , ch’essiat chitto in calesse e recuiat a tasdu ‘e notte.
Filumena faghiat sas fainas e i sa segnora recramaiat o leggiat; contivizaiant sos fiores e, a su tempus bonus, ogni sero faghiant una passizada in campagna, un’isterrida manna cantu feriat s’oju.
Filumena restaiat ipantada a tottu sas cosas bellas chi li narriat sa segnora, ammacchiada cando li faeddaiat de sa zittade manna: pariat chi no bi cheriat creere cando l’aiat nadu chi in sas carrelas bi funt sas rotajas de ferru in ue passaiat su tramvai chi trapostaiat sa zente da un’ala a s’atera; chi a denotte atzendiant sos lampiones chi pariat die, chi in carrotza andaiat a treatu cun su babbu e i sa mama. Una osta l’aiat mustradu unu estire de velluttu cremisi, unu pagu iscolladu, chi s’aiat postu pro andare cun su maridu a chenare a domo de una contissa.
 S’inzegneri non torraiat mai primmu e sas noe, mandigaiat cun sa muzere, poi umpare si setziant in su salottinu a giogare a “scacchi” e gai los lassaiat Filumena daghi ipparitzaiat in coghina e si che retiraiat in s’appusenteddu sou, chi fut a pianu ‘e terra.
Passaiant meses, primmu chi Filumena esseret potida torrare a bidda, ma cando arriviat a domo, custos non funt bantos pro segnora Iolanda chi mandaiat ogni bene de Deu pro sos fradigheddos.
Sigomente, puru in calessinu, b’aiat caminu meda de faghere da idda a sa domo, sos padronos, istranzos nde reziant pagos; ma ogni tantu invitaiant a chena su butecariu, su marisciallu de sos carabineris cun sa muzere e i su mastru nou chi attiat sempre sos fiores.
Si tratteniant fintzas a tasdu e dai coghina, Filumena los intendiat faeddende de pulitica. Sas duas feminas però si poniant a dibanda e arrejonaiant a cont’issoro.
Funt gai passados duos annos, cando sa soziedade de sa miniera aiat mandadu s’inzegneri  a faghere istudios in Africa, unu logu chi issa, tando, non aiat intesu mai mancu in fentomu, chi non s’ischiat cantu bi cheriat a ch’arrivire.
In ierru sas visitas de sos amigos funt tzessadas, ma Filumena s’abizat de tzestos andamentos de su mastru de iscola e caschi manzanu l’aiat bidu essendeche cuattu cuattu, ascendesiche su collette, timende ossiat chi calicunu l’aeret connoschidu.
“Faghidi zega e muda.” L’aiat cossizadu sa onnamanna cando si fut cuffidada cun issa.
Filumena aiat sighidu a faghere finta de nudda. Tottu pariat comente ‘e primmu e intantu su tempus  che fut barighende.
Una notte, funt passadas dai pagu sas duas de manzanu, Filumena s’ischidat e, ancora mesu drommida, li pariat de intendere unu tunciu luntanu luntanu.
“Oramala cussas battos - pensat- nde faghent pagu ‘e degogliu.”
Si setzit in s’atta de su lettu, iscustat mezus:  non si fut ibbagliende cussos funt lamentos de cristianu.
Cun su coro a bolu si nde pesat e curret a subra.
It’assustu aiat leadu: segnora Iolanda si fut illierende. A cantu at potidu l’at ajuada e fut naschida una fiza bella che sole.
Filumena si cheriat tuccare a giamare sa mastra ‘e pastu, ma segnora Iolanda li ponet s’impositu de non narrere nudda a nisciunu chi aiat fattu cussa criadura: guai ‘e sa vida.
“Anzis ti devo pedire unu grande piaghere -l’aiat nadu- e i sa recumpensa at a essere manna, ma non isco a cal’ala comintzare.”
A i custas peraulas,Filumena faghet unu pessamentu malu, si giughet sas manos a conca cun sa cara che i sa chera, ancora pius assustada de primmu.
Sa padrona si nd’abizat e sighit: “No est su chi ses pensende.”
Si  cagliat un’iscutta manna abbaidende sa fizighedda chi pariat un angheleddu.
“Maridu meu e i sa familia mia non podent suppostare e non meressint cust’affrontu. No bi chezo mancu pensare a sas cunseguentzias.”
Leendeli sa manu in mesu ‘e sas suas, preghendela cun sas lagrimas:
“Apo pensadu chi solu tue mi podes savare”
A calaizu Filumena cun d’una oghe chi non pariat mancu sa sua resessit a li pregustare: “Comente?”
“ Non mi nezas chi nono, deves solu fagher finta  chi est fiza tua e mi la das a fiza de anima.”
Iprammada: “Nono,nono, non est cosa chi si podet faghere”
Ma a s’ustimu tra lagrimas, suppricas de disiperu e prommissas, segnora Iolanda che l’aiat cumbinchida.
Su l’aere nadu chi emmo e aere atzettadu su inari, fut istada sa ruina sua.
Aiat savadu s’onore de sa padrona, ma aiat pesdidu su sou a cara de su mundu.
Già fut beru chi aiat sistemadu sos frades e fut resessida a si comporare unu bicculu ‘e domo, ma pro tottu, fut una chi aiat fattu su busdu.

( Racconto premiato con il secondo premio a Bonarcado, gennaio 2013 )