venerdì 20 aprile 2012

Su destinu

Bostas medas, massimu ‘e tottu in presentzia de caschi disgrascia, naramus o intendimus nende cun rassignassione “Su destinu at cheffidu gai!” e, si cherimus, in dogni accadimentu, bonu o malu chi siat, paret chi sa sorte fettat  sa paste sua, e, l’ischimus pro iperientzia, chi b’at sempre calchi cosighedda chi aiat’apidu potidu cambiare sas anderas de sa vida, non solu des sos ateros, ma fintzas sas nostras.
“Mah si aiat fattu gai ..ma si no aiat fattu goi…..”
Su contu chi naro como, est sutzessu de aberu a babbu meu e cunfirmat chi ognunu de nois, at unu caminu bene signaladu e, solu cussu podimus attraessare chentza brincare sas lacanas.
Babbu aiat deghessett’annos e mesu, cando l’ant giamadu in gherra, sa Prima Gherra Mundiale sa pius fea e crudele de tottu sos tempos.
Non naro chi siat partidu cuntentu, ma, cun s’incuscientzia de s’edade, fut disizosu de dare su cuntributu sou a sa Vittoria, pro amore ‘e sa Patria, chi tando fut forte e sentidu.
Nonna, cun su coro tripiadu ca già s’ateru fitzu Mauriziu, fut in prima linea cun sa famosa Brigada Thataresa, dai cando fut arrivada sa cartolina ruja, no aiat fatt’ateru che piangher’ e pregare.
Aiat una fide manna in sa potentzia de su Chelu e, abbratzende forte su fitzu a s’ora de su distaccu dolorosu, li dat unu rosarieddu, raccumandendelu a Nostra Signora de Su Camminu ca li fut devota meda.
“Tenelu sempre cun tegus, fitzu me’, chi t’at a salvare da ogni male e da ogni perigulu, sa Mama Nostra pietosa, sutta su mantu sou misericosdiosu, e ammentadi de la pregare ogni die comente fatt’eo”
Sas lagrimas de sa mama si misciant a sas de su fitzu, chi primu de che ostare in sa contonada, si ostat  a torrare a saludare sa mama chi si fut asciuttende sos ojos cun d’unu mancaloreddu.
“Già t’iscrio appena poto.” li prommitit
Pastit a Casteddu cun ateros piseddos de idda sua.
Cun su pagu e poveru acchipaggiu, sos sosdadeddos friscos friscos, in mias de unu mese, si ch’acciappant, chentz’aggiummai rendesi contu de ite lis  fut capitende, in zona de gherra e in trincea.
Ait partizipadu a assiones de “assalto all’arma bianca”e deviat aere bidu orrores e bisestros, chi l’aiant signadu in s’anima.
No nde cheriat faeddare, solu naraiat chi li faghiat pius impressione sa lama de una risotzedda che  unu fusile e no aiat mai ripostu a frade meu, chi calchi osta l’aiat preguntadu, si aiat mortu a calicunu;  s’umbraiat in cara e cambiaiat rejone.
Invece, mustraiat ancora  risentimentu pro sa crudelidade de sa detzimadura  insensada, chi los offendiat  e los addoloraiat pius de sa morte in battaglia e non lu podiat padire ch’aiat bidu fusilende tres cumpagnos solu ca in sa fila funt su numeru deghe, vinti, trinta.
S’ammentaiat sa vida, sos disagios e i sos dolores patidos in trincea, in ue passaiant sas dies e i sas nottes in mesu a su ludu, pienos de piogu e de chimighe, de su frittu, ca istaiant fintza baranta dies, chentza giughere mancu una trama asciutta in dossu e chentza drommire, pro non narrere de su busdellu, de sos borulos de sos feridos furriados in terra, de sos fiagos pudidos.
Su ranciu fut aggiummai sempre una brodaglia de caule e patatu e nos naraiat comente resessiat, ogni die, a procurare deghe panes in pius pro sos sosdados suos: contende sas pagnottas, dagh’arriviat a sessantanoe, invece de sighire cun settanta, torraiat a sessanta e, unu cumpagnu mesu poeta, l’aiat dedicadu, propriu pro custu, una poesia chi remuno ancora.
Nos naraiat puru chi ogni tantu lis distribuiant sigarettas e ciocculatte e, issu, chi non fumaiat, iscambiaiat sa ratzione sua de sigarettas, cun su ciocculatte.
Cando si deviant preparare pro sos assaltos, e dai cussu lu cumprendiant, curriat sa grappa che unu riu.
S’ammentaiat chi a Pasca, chentza perun’accosdu, dai sas trinceas nemigas, lantaiant ciocculattes e ateras cosas bonas e issos ripondiant lantendechelis sigarettas.
Nos contaiat fattos de solidariedade, de sacrifizios, de rinuntzias, de eroismu silentziosu, ma puru de brutturas e miserias umanas senz’immentigare buglias  ischetzos e calchi fattu gustosu: riimis sempre cando nos naraiat de  una osta chi  fut torradu  in ritasdu e i sa ritirata fut già sonada, e, coment’issu, fut resessidu a evitare sa cunsigna. Arrivadu a sa casemma, sa sentinella, l’aiat frimmadu
“Come ti chiami?”
 e, issu lestru, ripondet cun d’una faula:
“Sconcheredindededdu Bartolomeo”
“Come?”
 e torrat a ripitere
“Scon che re di nde de ddu  Bartolomeo”
Sa sentinella comintzada a iscrivere Sconcheredin  ma dagh’arrivit a ..ndededdu no ischiat comente faghere.
“Da dove vieni?”
preguntat sempre pius nevosu, chischende de iscrivere su numene
“Dalla Sardegna.”
Daghi non bi resessit, mustrendeli su fogliu, narat a babbu
“Scrivi qui il tuo nome.”
“No sacciu scrivere”
Sa sentinella proat e riproat a s’ustimu arrabbiada, istratzat su fogliu e, lassendelu intrare li narat:
“Vai a morir ammazzato tu e tutta la Sardegna”
Apo leggidu calch’iscrittu sou e paret paginas bessidas dai su liberu de Emiliu Lussu “Un annu sull’altopiano”
In sa Decima Battaglia dell’Isonzo, l’ant feridu e, in su bulzu, giughiat ancora duas ischeggias de pallottolas dum dum chi non bi nde las aiant potidu bogare. L’aiant mandadu in cunvalescentzia a bidda sua.
Daghi si l’aiat bidu in domo, nonna fut iscoppiada in piantu e non finiat de si l’abbratzare e de li preguntare ogni cosa. Issu, comente faghiat in sas litteras chi li mandaiat, non l’at mai nadu sa veridade giusta de cussos orrores chi, solu a los leggere in sos liberos de istoria, puru a distantzia de tantos annos, faghene pigare sa tudda.
Bindighi dies cun sa familia, funt bastados pro sanare, e benit  su mamentu de torrare in gherra: ateras raccumandosciones e beneisciones de sa mama
“Nostra Segnora t’accumpagnet passu passu.
A su rientru, a babbu l’ant incuadradu in d’unu battaglione chi si deviat imbarcare da unu portu de s’Adriaticu pro una missione.
Sos preparativos durant calchi die e poi arrivit s’ordine de partire.
Su sero, addainanti de su portu, sa tzeremonia de sa partentzia, su saludu a su Tricolore, poi cando funt comintzende a s’aggiuare sos zainos, babbu  si sentit male; non si dismajat, ma ruet in terra cun sa cara ruja che fogu.
Sos primos chi l’ant succuridu, comente l’ant agganzadu:
“Ma cust’est brujende”
e difattis giughiat sa frebb’a  baranta. Che lu trapostant a s’ispidale e i su duttore, nde  fut essidu, appena l’aiat visitadu:
“Eresipola”
e l’aiat fattu ricoverare luego.
Tottus sos cumpagnos, intantu si funt imbarcados e i sa nave fut partida; non m’ammento pius a ue deviat andare, ma non b’est mai arrivida.
Si fut alluntanada pianu pianu, che fut essida dai  su portu e, fintzas sos ustimos sosdadeddos chi si funt attardados saludende sa zente in sa banchina, si che funt intrados dai  su ponte ca fud’iscurighende e i s’aria fut fritta.
Si funt preparende a passare sa notte, cando, tott’in d’una, un iscoppiu tremendu, impossibile, sighidu da unu fracassu e i su fogu, coment’e unu lampu, aiat attraessadu s’aera, ghiaccende su sambene in sas venas.
Cussos giovanos malassostados, no ant mancu su tempus de chiscar’iscampu isprammados, fossi calicunu est resessidu a si raccomandare s’anima a Deus, ca, in pagos minutos, su mare ch’inguglit sos duos truncones de sa nave e torrat su silentziu frittu de sa tumba de abba chi, pro sempre, at impididu ai  cussas esistenzias, de torrare a dom’issoro, trunchende de nettu sos disizos, sas iperantzias e i sos progettos ch’aiant fattu, lassende sas familias chentz’accunostu.
Babbu non fut cun issos, ma pro issos at piantu.
Su destinu nde l’aiat ischirriadu ed est campadu  a sos ottantasettannos: est mortu  inghiriadu dai sos fitzos e i sos nebodes.
Su rosarieddu de sa mama  l’at accumpagnadu fintzas in s’ustimu iatzu.
Cando l’amus cumpostu in su baule, sorre mia m’at dadu un imboligheddu:
“Custu cheriat a bi lu ponner’intro”
Pianghende, l’aberimus a bider’ite b’aiat; b’amus acciappadu su rosarieddu cun sos ranos nieddos e i su cruzifissu ruinzadu.


giovedì 5 aprile 2012

Su remorsu ‘e sa onnamanna

Nde fumis dai pagu essidos dai sa gherra e, in s’istiu de unu de sos primos annos de su chimbanta,  aimis leadu in affittu, sa camera in s’ispiaggia ‘e Salighera, pro  sos bagnos, una bindighina ‘e dies in su mare.
Mama nos aiat cosidu sos prendisoles, sos caltzoneddos e preparados sos costuminos.
Cun babbu, aiat ammanitzadu tottu su chi podiat servire, fintzas sos istecchinos e, in sos iscatulones de castone, aiat sistemadu unu pagu de provvistas: su pane, su tuccaru, su sale, sa farina pro friere su pische, sa pasta, su casu, sos osos, besdura e frutture.
Pro nos che falare aiant cumandadu sa vettura de poveru Totoi Careddu, chi nos che giughet fintz’a sa domo prima de s’istabilimentu de Novelli in s’ispiaggia de “San Giovanni”.
Sa zente, chi in cussos annos andaiat a su mare, fut paga meda, e difattis b’aiat ateras duas o tres familias de ittiresos e, intro ‘e chida, s’ispiaggia fut totta pro nois: tra mascios e feminas, sos pitzinnos no arrivimis a deghe e aimis a disposissione totta cussa rena bianca dai s’istatzione in ue si frimmaiat su trenu chi arriviat dai Thatari, fintzas a su lido. Appoi de s’istabilimentu b’aiat unu trettu de ispiaggia riservada a sos de s’aeronautica e in su restu de sa costera, cun sa pineta fitta fitta de arvures de pinu, non s’incontraiat anima vivente e timimis puru a b’andare.
Ma, sa dominiga, arriviat  su trenu pienu de thataresos chi passaiant una die in su mare e, chi a s’ora ‘e ustare, sutta sos ombrellones, si faghiant tzertas mandigadas de coccoide a pienu, de gioghitta, de milinzanas frissas e de sindria, busdellos cun ciascos e risos e a cando a sero, giughiant sas palas  rujas che piberone.
Cussa dominiga, che fui dai chitto, sola, sutta s’ombrellone, cand’est arrividu su trenu, pienu a intuppidura de bagnantes allegros, chi, comente nde falant, current trazende buscias e busciones, ombrellones e cadreas a sdraio, pro si ponnere in s’oru ‘e su mare.
A una deghina ‘e metros dai me,  ossevo unu pitzinnu lanzinu, cun sos pilos castanzos chi  furriat in terra unu fangotto e unu  seggiolinu de tela biaita, si nde ogat sos sandalos de gomma e su entoneddu. Restat cun sos catzoneddos, ficchidu abbaidat comente ch’esserat ippettende a calicunu;  a i custu puntu  deo mi osto a s’ater’ala e  lu pesdo ‘e vista.
Accò a un’iscutta, totta suerada, garriga de buscias, arrivit una femina fasciuga, giughiat una vestaglia  a fiores mannos chi si setzit luego in cussu seggiolinu biattu a si pasare. Poi apo cumpresu chi fut sa onnamanna de cussu pitzinnu.
Cust’ap’ osservadu, poi mi so posta a giogare cun sa rena.
A man’a manu, falant a s’ispiaggia, babbu e mama cun sorres mias e frade meu, sos ateros bittiresos cun sos fitzos issoro e, comente ogni die si ponent tottu affacc’a pare pro si gosare  in cumpagnia, de unu pagu de reposu, de asseliu e de recreu.
Si fut setzida cun tottu nois puru un’ittiresa, cojuada cun d’unu furisteri, militare: una coppia unu pagu anziana chentza fitzos e i sa die, funt falados pro passare casch’ora in su mare a leare su sole. 
Tra sas rejones, sos contos, sos giogos, fut comintzende unu bellu manzanu casdu, serenu, cun d’unu chelu limpiu,  cun d’unu mare chi pariat un ozu e in luntanantzia, caschi basca.
Tott’in d’una, cantu fumis ispettende a nos faghere su bagnu, comintzat un anda e torra de zente: prima pagas feminas chi aumentaiant sempre ‘e pius; cussa onnamanna, agitada, affannada, ruja che fogu, fut chischende su nebode, preguntende a dresta e a manca si calicunu l’aiat bidu.
S’ispasghet luego sa oghe chi fut mancadu unu pitzinnu; sas mamas, de istintu, giamant sos fitzos affacc’issoro e i sos omines comintzant a chiscare: si dividint in duos gruppos, unu andat a s’ala ‘e sa pineta , s’ateru si che tuccat a s’ala ‘e sos ostos.
Sa onnamanna, manu manu chi passait su tempus e i su nebode no in logu, non resistit pius e si pesat a boghes, giamendelu e pianghende disiperada cun su suore chi li falaiat in cara.
Daboi  de aggiummai sessant’annos, non m’ammento su numene de cussu pitzinnu, ma mi paret de intendere ancora su piantu e i sos borulos de issa chi si piantat, abbaidende ispasimada, a ojos a su mare in ue, non  s’attrivit nisciunu a intrare  a si fagher su bagnu.
Giamados dai calicunu, benint sos carabineris chi s’accociant e faeddant cun issa e in su mare bidimis sa basca ‘e sos finanzieris, chi andaiat e torraiat sempre in su trettu addainanti a nois.
Sa zente pariat setenziada, pensende chentza lu narrere, su chi tottu funt comintzende a timire.
Sa onnamanna, inghiriada dai mannos e minores chi chiscaimis de nos faghere logu, non si retziat mancu ficchida e intanto su tempus fut passende e de su pitzinnu manc’un’anca.
Unu resessit a la fagher setzere e una femina li porrit una tazza ‘e abba, ca de cantu fut abboghinende, giughiat a ucca sicca.
Cun sos ojos uffiados dai  su piantu e i su coro  tripiadu da unu presentimentu malu:
“Fitzu meu e ue che ses, comente mi ses andadu. Fitza mia, si t’aia postu mente, si aia lassadu fagher a tie. Iscura a mie, custu rimorsu, mi ch’at a bettare in sa tumba. Narademi chi so sonniende.”
Una chiscat de la cunvostare:
“Cagliessi, cagliessi, at a bidere chi già s’acciappat. Sos pitzinnos sunt gai, gioghende non s’ammentant de nudda”.
“Nono nono, ap’un animu feu, sa culpa est totta sa mia. Ancu m’esserat falada una gutta, o mi s’esserat siccada sa limba”.
“Pronte est nende gai?”
li preguntat una.
“Ca sa mama l’aiat punidu e oe non lu cheriat lassar ennere a su mare, ma deo ap’insistidu meda: damilu chi so sola chi m’ajuat, si non fut chi su duttore m’at osdinadu su sole pro cussu enuju, non che fui ennida mancu deo. Nostra Signora ‘e sos settes dolores, Bois solu podides cumprendere, su coro meu est a punt’e iscoppiare, cust’est unu mossu chi non che poto tragare.”
Poi si nde torraiat a pesare isprammada giamende su nebode chi attiat su dolu a sas pedras.
“Ohi ite die mala ch’apo connoschidu, e a cale Santu mi giro? Torra bene meu mannu, torra. E chie bi lu narat a mama tua, fitza mia. Iscura a nois. Dai cando so naschida già n’apo idu de ogni colore, ma custu non lu poto suppostare, est unu dolore chi m’est istratzende s’anima. Biad’a  tie, maridu me’ chi che ses sutta terra e no asa connoschidu  custa die malaitta”.
Sos omines tott’ippastos in s’ipiaggia, in s’abba, in sos ostos de affacca, sighiant a chiscare, a preguntare: su gruppu chi fut andadu a sa pineta, nde fut torradu chentza l’acciappare e i s’iperantzia comintzat a zedere su logu a unu  disiperu nieddu.
A s’ora ‘e ustare, sa zente comintzat a s’appastare; puru chentza gana e chentza allegria pro si leare unu mossu.  Nois puru semus torrados a domo a mandigare.
Sa onnamanna non si fut cheffida movere, fut restada setzida, muntenzendesi sa conca cun sas manos, abbaidende fissa su mare comente un’inimigu malu; aiat finidu tottu sas lagrimas e non aiat fotza mancu de si lamentare.
Comente ch’amus inguglidu  su mandigu, tottu semus torrados a l’accunostare.
Accolllu chi s’accocciant duos in divisa e li narant chi deviat andare cun issos chi dai Thatari funt arrivados su babbu e i sa mama de su pitzinnu.
 A i custas peraulas si torrat a pesare a boghes, giompendesi a conca e i  sos borulos agghiacciaiant su sambene; duas feminas l’aggiuant e che l’accumpagnant fintz’a s’istrada. Setzit in macchina e non l’amus bida pius.
Tottu sos bagnantes, la fumis abbaidendet chentz’ischire pius ite narrere: oramai si fut cumpresu chi fut capitada una disgrascia e calicuna giughiat sos ojos lucidos.
Sa zente, comente allizada, torrat a sos ombrellones e, sutta su nostru, mama cun sas ateras bittiresas sighint serias a faeddare de su chi fut sutzessu e ognuna naraiat sa sua, ma tottu de accosdu e siguras chi calchi cosa ‘e grave fut capitadu.
Nois pitzinnos puru, aimis lassadu sos giogos e setzidos in sa rena, iscustaimis sas rejones.
Passadas sas sese, s’ipiaggia s’ibboidat in silentziu ca su trenu pastiat a i cuss’ora : sa zente, andendesiche, pariat fragellada: cussa die fea, est diffizile chi calicunu si l’apet immentigada
Unu pagu pius attasdu, deo fui sa pius mannitta de unu gruppu de chimb’o ses pitzinnos intrados a giogare in s’oru ‘e su mare e poi a nos fagher su bagnu, mancari chentza s’allegria ‘e sempre.
In s’abba non b’aiat nisciun’atere, solu, accò a un’iscutta, cussu militare cojuadu cun sa ittiresa, comente aiat fattu tottu su manzanu, in su matessi trettu ‘e mare, torrat a passitzare pianu in longh’in longu.
A unu zestu mamentu, s’avvicinat a nos che giagarare, ma no tottu: che catzaiat sos ateros e giamaiat a mie sola, a andare affacca a issu. Deo, timende, cun sa manu, li faghia chi nono e issu, aggiummai arrabbiadu, sighiat a mi giamare cun fotza:
“Beni , beni.”
Poi apo cumpresu, chi aiat acciappadu su pitzinnu annegadu e cheriat lassare a mie frimma in cussu erettu, pro aere unu puntu fissu, ma in cussu mamentu, tottu timende nos che semus curridas affacca a mamas nostras.
Deo non naro nudda, ma setzida subra s’asciugamanu, sigo a abbaiadare cuss’omine.
Issu istat ancora un’iscutta, frimmu, girende sa conca a dresta e a manca e poi abbaidaiat luntanu a s’ala ‘e s’ipiaggia. Ndi essit derettu in diressione de una basca, si frimmat, abbaidat  in giru in giru e, chentza narrer nudda, nos passat affacca e sighit andare.
Non m’abizo ‘e ateru, ma non fut passadu mancu unu cuartu ‘e ora, chi comintzat a arrivare zente.
Sos ammentos mios como sunt unu pagu cunfusos, ma ancora giutto in mente, duos omines, pontzende in sa rena, propriu in s’oru ‘e su mare, su pitzinnu mortu.
L’ant postu, coscadu in su fiancu mancu, giughiat sas manos giuntas  a s’astaria ‘e sa conca e i sos benujos pigiados fintz’a matta.
Sa zente muda, attuddida, chi aggiummai non bi cheriat crere, inghiriat cussu dossigheddu  chentza vida e i sos pitzinnos chiscaimis de nos fagher logu pro lu idere dai pius affacca, ma sos mannos nos ch’istrecciaiant.
Un omine s’accociat cun d’unu lentolu  biancu e lu cavaccat piedosu, comente a lu  cuare e a lu difensare dai sas ojadas  curiosas .
Nisciunu si ch’andat, pariat chi tottu aiant dolu de lu lassare solu, furriadu in terra.
Calicunu chiscaiat de dare  un’ispiegassione de cussa disgrascia mala: naraiant chi su pitzinnu, comente fut arrividu, sueradu e accasdadu si che fut bettadu in abba e gai e tottu, bi fut restadu.
Comintzat a iscurigare e pianu pianu falat sa notte. Sas mamas si che ritirant sos fitzos; fut finida in tristura una die chi deviat essere de serenu riposu e divertimentu.
Primu de mi che coscare, sempre pensende a i cussu pitzinnu, m’acchero a su bascone: sa luna piena pariat chi  fut mandende totta sa lughe sua subra cussu lentolu ancora pius biancu in s’iscuru.
No apo immentigadu s’astriada  chi m’aiat attraessadu s’ischina.

mercoledì 14 marzo 2012

Su neu

Primmu de comintzare s’operassione, s’assistente l’aiat nadu:
“Est una sasda comente a tie.
Gavinu fut unu duttore ancora giovanu, ma de grande iperientzia, chi aiat famu de giughere manos miraculosas, capatzidade e modos bellos, attentu e premurosu.
Leende su bisturi aiat ripostu:
“Ah! Bene , bene.”
S’interventu a su fidigu si fut presentadu unu pagu difficustosu, ma, grascias a Deu, fut andadu tottu ene.
Sa die appoi, a s’ora chi passaiant sos duttores, Frantzisca, in su lettu ancora cun sos flebbos, aberit sos ogios chi incronciant sos de su primariu chi la funt fissende.
Gavinu fut restadu subitu ammacchiadu dai sa cara  bianca che i sa prata, sos duos ojos nieddos lughentes, sos pilos ricciados e unu bellu neu in su cavanu mancu, chi la rendiat geniosa.
"M’ant nadu chi ses sasda che me, e in cale idda ses naschida?”
“Deo so tzitadina, so naschida in Casteddu. E vostè?”
“Deo so piaghesu.”
“Piaghesu! Mama mia puru”
“E ite  si giamat?”
“Si giamaiat Maria Pes.”
Gavinu si dipidit e torrat a s’istudiu, ca aiat ite faghere meda: s’incrasa deviat operare unu malaidu a su coro, e, cant’istat ippettende s’anestesista, cun su pensamentu, ogni tantu, torrat a su lettinu de Frantzisca;  cun insistentzia.
Fut unu pagu solovadu chentza cumprendere proite, non resessiat a s’ipiegare  su sentidu divesciu pro cussa malaida chi in fundu in fundu fut una che i sas ateras; ma sa die, non torrat a domo chentza preguntare sa caposala coment’istaiat sa giovana sasda.
Appoi chenadu, aiat s’abitudine de si setzere in su canapè  a si reposare leggende unu liberu, ma cussu sero, mancu una riga resessit a cumprire e, daghi si che coscat, cant’istat a leare sonnu, fut sempre meledende.
Frantzisca no istentat a sanare: un oju de riguasdu bi l’aiant tottu ca su primariu, ogni die si frimmaiat a l’arrejonare cun contivizu.
Cando l’aiant dimmissa, issa fut andada a s’istudiu de duttor Gavinu ca lu cheriat saludare e rengrassiare, ma mancari intro ‘e su coro sou unu pagu dipiaghida de no lu torrare a bidere, l’aiat fattu un’isganzada ‘e risu chi l’aiat illuminadu sa cara e issu non si l’at mai immentigada.
Né una né i s’ateru ischiant dare unu motivu ai cussu filu de simpatia, chi los aiat ligados cussas pagas dies; lassendesi si funt fintzas abbratzados e basados, comente ch’esserant istados connoschentes dai sempre.
Pro sas vacantzias, comente dogn’annu, duttor Gavinu, chi non aiat connoschidu su babbu  ca li fut mostu cando aiat pagos meses, torraiat  in  Sasdigna, a Piaghe in ue viviat ancora sa mama chi antzis lu cheriat cojuare cun d’una parente ricca.
Una die, appoi ustadu, Gavinu cun sa mama si funt setzidos in s’ostu a si buffare su gaffè, arrejonende e pisigulende in su friscu de sa besgula.
Gavinu tott’in d’una, li preguntat:
“Ma’, a la connoschiat  vostè una zesta Maria Pes?”
Coment’intendet cussu lumene, a sa mama li trimulat in manu sa tatzitta de su gaffè e i sos cavanos si faghent appena rujos.
Ma luego si cumponet e ripondet:
“E laite?”
“Ca apo operadu sa fitza.”
“Istaiat in carrela ‘e nanti, fut de sos de Fenugeddu, gai los giamaiant a parallumene, ca endiant fenuju e musta.”
“E deo a la connoschia?”
“No, non creo. No isco ite fine at fattu, non s’est bida pius”
Su fitzu s’abizat de cantu sa mama fut restada iffastada, faghet finta de nudda e cambiat rejone, ma pensat chi li cheriat cuare caschi cosa.
Gavinu, non mancaiat mai, ogni istiu, de visitare sa mama-titta e, difattis, unu sero andat a domo de tia Pedrutza e, coment’e sempre, li giughet su gaffè, su tuccaru e i sos biscottos.
Sa mama-titta lu cheriat bene che unu fitzu.
“Mi, non fettas che s’annu passadu. No mi oghes perun’iscuja, una die ti chezo innoghe a bustare, ti cogo sos culunzones cun sa bagna de petta ‘e aveghe comente piaghent  a tie.”
“Emmo già enzo. Chenabura ene andat?”
“Già andat bene, ma non istes fui fui.”
Sa mama-titta, fut battia dai pius de vint’annos e daghi sos duos fitzos funt andados a trabagliare in miniera, fut restada sola, in d’una domitta chi li fut toccada dai su maridu, si campaiat cun su filonzu e fattende tremattas.
Cando fut naschidu Gavinu, sa mama  fut rutta malaida e non giughiat latte, tando l’aiant dadu a tia Pedrutza chi fut giovana e sana e giughiat su latte a broccas: Gavinu fut creschidu sanu, biancu e ruju che una melarosa, rassu chi pariat unu itelleddu.
Cando dutto’ Gavinu, fut andadu a bustare, s’abba fut già uddende in su furreddu e i su fiagu de sa bagna ch’aiat fattu  si ch’intendiat fintzas  in carrela.
Cosas de narrere nd’aiant medas, ca tia Pedrutza ischiat tottu sos pisigulos de sa idda e a dutto’ Gavinu li piaghiat a preguntare de unu e de s’ateru.
Finende de mandigare sa timbada e linghendesi sas laras, Gavinu aiat nadu:
“Fui dai meda chentza mi faghere una mandigada goi.”
E tia Pedrutzza: “Cant’isto preparende su gaffè, si fusti bonu, ti ettaisti in su canapè a ti reposare, tantu, cun su casdu ch’est fattende, a ue cheres andare?”
Duttor Gavinu, non si faghet pregare. Fut comente ch’esserat istadu in domo sua e s’imbracconat in su canapè afacca a su bascone.
A unu zestu puntu li narat: “Tata Pedrù’, tres meses faghet, apo operadu sa fitza de una piaghesa.”
“E de chie?” “De una zesta Maria Pes, a la connoschiat?”
Tia Pedrutza, chi fut addainanti de sos furreddos, a s’intesa de cussu lumene, addritzat unu pagu s’ischina, unu movimentu minimu, ma Gavinu si nd’abizat.
“Emmo, fut una tribulada chi chiscaiat fenujeddu e musta. L’aiant bogada a raida, ma primmu de naschere su busdu…
Coment’intendet sa peraula “busdu”  duttor Gavinu s’ammentat “Franca Pes, si naraiat  de Pes che i sa mama”
…fut ipparida e in bidda non si nd’at ischidu pius nudda, sosta che sale in abba.”
Sa riposta non l’accuntentat, s’istintu l’ippinghet a sighire sa rejone
“Cussa giovana ch’apo operadu, m’aiat nadu chi fut naschida in Casteddu.”
“Ah!  Tando fut feminedda.”
Poi si cagliat, ma issu , l’abbaidat fissu ippettende ch’aeret sighidu.
Tia Pedrutza, frighendesi sa barra cun sa manu, pariat indezisa si narrere o no narrere.
“Corome’, pro more ‘e Deu, no m’iscopies cun mama tua.”
“E ite b’intrat mama in custa rejone?”
“Giurami chi no ti essit manc’un alenu.”
Gavinu fut in sas ipinas:
“Como però chez’ischire…”
Tia Pedrutza faghet unu repiru longu, pariat impudada  de su chi che-li fut bessidu.
“Primmu de naschere tue, in bidda aiat comintzadu a s’ipasghere sa oghe chi babbu tou, chi fut podestà riccu e timidu, aiat ingraidadu a Maria Pes.
E primmu ch’esserat iscoppiadu s’iscandalu, mancari sutta sutta, in bidda l’ischiant fintzas sas puddas, si bi funt postas sas monzas, chi in dogni modu aiant chiscadu de la cumbinchere a atzettare su inari (e naraiant chi fut meda) chi babbu tou li cheriat dare, bastet de si ch’esserat andada da idda e s’aeret tappadu sa ucca.
Ma sa ucca no si l’at tappada anzis…
Maria Pes, fut bella giovana, geniosa,  ducada, ma briosa.
Offanedda, l’aiant pesada sas monzas, ca su babbu, chi che trabagliaiat in Germania, non si nde fut potidu occupare.
Ischiat leggere e iscriere ca l’aiant mandada a iscola e l’aiant imparadu a recramare.
A sos battosdigh’annos, sas monzas l’aiant mandada a teracchedda a una familia comente si toccat.
Sa tribulada non ischiat nudda de su mundu e, cando andaiat a su riu a samunare e bessiat a faghere sos cumandos, daiat troppa cuffidentzia a tottu e calicunu, cun caschi francu, si nd’approfittaiat.
Sos padronos tando che l’aiant bogada fora, sas monzas no l’aiant cheffida e Maria Pes aiat comintzadu a pesduliare peri sas campagnas, chischende gioga, fenujeddu e musta pro si campare.
Babbu tou puru, si nd’est aprofittadu e, daghi est bennida raida, creiat de si chel’iscatzare paghendela, ma issa non cheriat dinari, cheriat ch’aeret reconnoschidu sa criadura, dendeli su sambinadu ostru.”
A Gavinu non li fut bessende mancu unu tunciu, iscustende pariat un’istatua de mammaru.
“Maria Pes, chi non fut pius cudda pisedda ducada de primmu, pariat un animale cando calicunu chiscat de li leare su crionzu, ogni manzanu, si che piatzaiat addainanti ‘e su postale de su palattu ostru e babbu tou e mama tua funt brivos de s’accherare a gianna de carrela, ca issa che una pibera, lis abboghinaiat tottu su chi li eniat a bene, fut un’iscandalu continu; una die aiant giamadu sos carabineris chi che l’aiant giutta a presone. Daghi nde fut bessida, fut pius fiera ‘e primmu, chischende su dirittu de sa criadura a aere su sambinadu de su babbu.
Poi est sutzessu su ch’est sutzessu..”
“E ite?”
“Sa disgrascia de babbu tou.”
“Non nde fut ruttu dai caddu?”
“Gai aiant fattu crere a sa zente, ma…”
“Ma?...”
“Ma sa veridade est chi l’aiant acciappadu mostu cun su dossu a modde in s’oru de su riu, sa conca ischeveddada da unu crastu, a cara a terra.”
“E i su caddu?”
“Su caddu fut pasculende affacca. Dai sa die Maria Pes est iparida e no si nd’at ischidu pius nudda.”
“Ohi! Ite so intendende.”
“Mama tua dai su dolore e dai sa zantara nd’est  rutta malaida.”
“Laite sa zantara?”
“Ca custa rejone fut in bucca a tottu, fintzas fora ‘e idda: babbu tou fut connoschidu meda. Nd’ant iscrittu e nadu pagu de cosas, beras e falsas; chie faghiat sa paste a issa, chie a babbu tou, chie la narait cotta, chie la naraiat crua.
Ch’aiant fintzamenta misciadu sa pulitica, naraiant chi a Maria Pes l’aiant pagada sos busciviccos pro arruinare a babbu tou, chi no fut beru nudda, chi fut faula chi  fut issu chi l’aiat ingraidada, e chie lu podiat giurare cun d’una pesdularia che i cussa..”
Gavinu serrat unu mamentu sos ojos e li paret de idere su restrattu de su babbu chi sa mama teniat subra su comodinu: issu puru giughiat unu bellu neu in su cavanu mancu.

giovedì 1 marzo 2012

Sa majalza


In sos seros de ierru longos e frittos, cando su entu frusciaiat fattende attappare bascones e giannas,  poi chenadu, nos trattenimis tott’inghiriados a sa goppe pro nos iscaldire primu de nos che coscare e i su calore onu de sa braja atzesa, fut unu recreu. Mama faghiat maglia, Filippa filaiat, nonnu, chi fut de pagas peraulas, faghiat fune,
ma babbu aiat ammentos medas, massimu de su tempus de gherra, e l’iscustaimis cun d’unu prammu ‘e bae.
Unu de sos contos chi nos ippantaiat de pius, fut unu fattu chi li fut sutzessu cando Pola, Zara, Lussinpiccolo appasteniant ancora a s’Italia e issu, faghiat seviziu in su Golfo del Quarnaro. Tando fut Delegato di Spiaggia, (a sa finida de sa gherra fut restadu in Finanza)  e andaiat da unu portu a s’ateru.
Una die si fut acciappadu, cun ateros tres amigos finanzieris, in su portu de Lussinpiccolo, chi si deviant imbascare pro torrare a Pola.
Ippettende ch’esserat bennida s’ora, bugliende e passitzende, in d’una carreledda istrinta, passant addainanti a una gianna abesta e s’idiat un’iscala iscurigosa e brutta chi che pigaiat fintz’a punta.
Si frimmant e tzacchendeche sa conca, s’ appuntadu lis  narat:
“Innoghe ch’istat una majalza chi faghet sas castas e indevinat tottu. Non ibbagliat mai”
No aiat mancu finidu chi sos ateros comintzant a riere e a lu leare in giru.
“Ah! indevinat tottu! Ma propriu tottu? Ite cosa bella”
“Eh, riide, riide e deo bos naro ch’est beru. A faghimus un’iscummissa? Ponide chimbe francos ch’ischit tottu puru de ois.”
“E tue bei cres? “
“Non paristi gai bambioco”
“ Ma custas sunt cosas de femineddas”
“Non ti nde isgonzas mancu a lu narrere?”
“Non lu nezas cun atere.”
”Su chi narat est Vangeliu e bois sezis timende de perdere s’iscummissa.”
“Ma faghenos su piaghere!”
Issu chi emmo, sos ateros chi nono; l’agghejant, lu leant de maccu, e no solu, ma, a s’ustimu, atzetant e, sempre pro bugliare e sighire a riere, che pigant tottos battoro in s’iscala.
Daghi tzoccant in d’una gianna cun sos bidros filados e i sa maneccia truncada, lis aberit una femina de un’edade chi non si podiat definire e chi deviat esser’istada bella: giughiat caschi zuffu canu, in palas una mantellina de lana violitta, fatta a uncinetto e i sas ungias tintas a ruju.
Non lis preguntat nudda e los faghet intrare in d’una salitta istrinta cun paga lughe ch’intraiat da unu mesu bascone cun d’una tenda totta isorigheddada.
Assentadas affacca a su muru, bi funt tres cadreas cun su fundu de patza.
“Setzidebos e intrade a un’ a unu.”
Non ippreccaiat faeddos.
Su primu li ponet fattu e ch’intrant in d’una gianna chi serrant luego.
Sos ateros duos si setzint, babbu ippettat ficchidu, ca fut ascamajolu e fut timende ossiat chi s’aeret imbruttadu sa divisa e mudos ippettant su turn’issoro.
Appoi de unu cuastu ‘e ora, su primu ndi essit nende a boghe bascia:
“Atere che majalza, custa est una ladra, at cheffidu deghe francos pro mi narrere chi Mariuccia m’at lassadu pro un’ateru “
Toccat a babbu: in s’istanzinu, a manca intrende, b’aiat unu lettu cun d’una manta groga e in cabitta unu cant’e cuadru de Santa Lughia, subra su comodinu unu restrattu iscoloridu cun d’unu lumicinu; a ojos a sa gianna, unu cantaranu antigu cun su mammaru filadu e  unu pe cottadu e i s’ippigiu antigoriu cun sa cornice tarulada. In mesu b’aiat una banca cun d’unu tappete e subra unu mattulu de castas, chi, de cantu funt betzas pariant untas e, a babbu, chi fut già impudadu de s’essere  lassadu cumbinchere chi tantu non bi creiat in cussas cosas, lu funt  fintzas  istogomende.
Sa femina si setzit a palas a su bascone  e a babbu lu faghet ponnere a ojos a issa chi misciat sas castas e nde ponet chimbe in fila, poi un’atera fila de tres  e infines una, in modu de frommare unu triangulu. Subra a ognuna frimmaiat su pendolinu chi zanzigaiat dai dresta a manca e dai manca a dresta.
“Sfavorevole, sfavorevole” naraiat.
Solu subra a una casta, su pendolinu, giraiat un tundu e issa faghiat de conca:
“Favorevole”
Babbu pienu de curiosidade cheret un’ipiegassione e i sa majalza cun tonu indifferente, fritta che nie:
“As’a faghere unu biatzu e t’as’acciappare in d’unu  grande perigulu, in perigulu de vida, t’as’a bidere sa morte a fiancu e, infinis passendesi su poddighe  mannu in fronte pro tres bostas, pro tres bostas l’aiat nadu - Mih!  Goi, mih! t’as’ a sarvare pro miraculu.”.
Babbu cheriat ischire de pius, ma issa non li narat ateru, ritirat su inari e che lu dipacciat.
Daghi sunt tottu in carrela, si preguntant pari pari ite lis aiat nadu, beffendesinde e ancora agghejende su chi che los aiat cumbinchidos a si faghere leggere sa castas, e, ciaschende tottos tres, francu s’appuntadu, si passaiant su poddighe in fronte” Mih! Goi, mih, goi”.
E unu cuncluit:
“Aimis fattu mezus a nos faghere una mandigada de aliusta”
Poi cambiant rejone e s’immentigant de sa majalza.
Fut comintzende a iscurigare, andant a si buffare unu gaffè primu de pigare in su battellu chi fut a punt’a partire; tottu normale, non fut andende mancu unu sulu de entu  e coment’e sempre comintzant su biatzu chi che los deviat giughere a Pola.
Su battellu faghet una frimmada in s’isula de Unnie: calicunu nde falat, ateros pigant, poi sighit.
Accò a un’iscuta comintzat a si pesare su entu  cun iffurriadas malas, sempre pius fortes e i sa undas, sempre pius astas, pariant chi che cheriant inguglire tottu. Su mare furiosu iscadenat s’ifferru congiuntu. A sa lughe de sos lampos bidiant s’abba chi s’asciaiat che unu muru e si che lis ibbarriaiat subra cun d’unu fracassu chentza fine.
Sas tempestas in su Golfo del Quarnaro funt fentomadas pro sa violentzia ch’iscadenaiant, ma babbu fut sa prima osta chi bi fut capitende in mesu; però su perigulu non fut solu cussu: su mare fut pienu de pischecanes sempre fattu a sas imbascasciones e, in casu de disgrascia, puru chie aiat calchi probabilidade de si sarvare, che finiat  in matta  dei cussos pisches bramidos chi si los rotzigaiant  bios.
Tottos battoro ipprammados, s’abbaidaiant mudos; a dogn’undada chi che paliaiat in astu su battellu comente ch’esserat istada una fotza ‘e olia, issos creiant chi sa morte  fut arrivida e si raccumandaiant s’anima a Deus.
In cussos mamentos de terrore, babbu, pensat:
“Non che chezo finire in matta dei cussos pisches malaittos e biu de tzertu non mi mandigant”
E at sa fortza de si ogare sa rivostella e de la tennere pronta:
“Si ch’affungamus, m’ipparo a conca, gai non m’abbizo pius de nudda.”
E, comente in d’unu lampu, s’ammentat sas peraulas de sa majalza.
Pius de duas oras durat cussu iatzu: duas oras de ippasimu, sas pius longas de sa vida sua, chi non passaiant mai, non nd’idiat sa fine; e podes narrere agiudu podiat pedire. Sas undadas una fatt’e s’atera si ch’attappaiant a sos fiancos de su battellu e  ch’ostulaiant s’abba intro iffundendelos e  belendelis  su sambene in sas venas, ca da unu mamentu a s’ateru pariat chi su navile si deviat dareosta  dai sutt’a subra.
Man’a manu chi s’imbarcassione resessit a s’accocciare a sas costera de Pola, comente si fut pesadu, su mare si torrat a appasiguare: pariat chi bi fut passada sa manu de Deu .
Nde falant tott’iffustos ma salvos, pariant  imbreagos, cun sa cara bianca che mortos  e in sos ojos imprimidu su terrore ca aiant bidu sa morte in cara e non lis pariat beru  de aere postu pes in terra.
Appena che lis torrat s’alenu, ancora insustados si sunt abbaidados in ojos pari pari, e tott’in una, s’appuntadu asciat sa manu dresta e, passendesi su poddighe mannu in sa fronte pro tres bostas:
“Mih! Pro miraculu, mih! Pro miraculu, mih!”
Nde lis est pigada sa tudda rea rea.



martedì 14 febbraio 2012

ALBUM ONLINE

Se vuoi vedere l’ Album Online di questo blog, clicca sul seguente indirizzo:
Potrai vedere gli attestati sull’ uso e la creatività della lingua sarda, le illustrazioni del libro Carrela de Cuventu e le affascinanti slideshows sul ricamo e sull’ arte della ceramica sarda.
( Il webmaster Mario Chiappini )

sabato 11 febbraio 2012

Puru sa veridade calchi olta inchet

In bidda mia, cando fui minore, in sos seros de istiu, sas feminas si setziant  in carrela, cun su trabagliu in manu ( no ischiant ite cheriat narrere “dolce far niente”): ca si non funt cunsideradas malas pobiddas: chie filaiat, chie tappulaiat, chie ricamaiat, chie faghiat uncinetto, chie maglia e chie corvuleddas cun sa tinnia e i sa rafia : sas manos funt impignadas  e i sa  limba puru ca in sos arrejonamentos una non daiat trett’a s’atera, massimu si calicuna arriviat cun …calchi pisigulu nou.
Indritzaiant a su trabagliu puru sas pitzinnas pius mannitas; nos imparaiant sollagionno, e, nois,  setzidas in s’azanella iscustaimis tottu sos contos  cun d’unu prammu ‘e bae.
Una die, una, chi s’aiat battidu sa cadrea a carrela nostra, si fut setzida affacca a mama chi li deviat comintzare unu goffinu e, apporrendeli su lorumu, cun d’unu risigheddu pienu ‘e maliscia, narat:
“Oe puru apo idu cudda pessone, arrejonende  cun su padrigheddu nou”
e i sas ojadas, funt pius giaras de sas peraulas.
In cue si che cheriant ruttas, si pesant tottu che tacculas: ognuna faghiat s’aggiunta sua.
Da unu mesetto, dai ‘Onova, aiant traferidu a cuventu unu padre frantziscanu giovanu: dai sa die, sas monzittas, non si pesdiant ne’ una missa ne’ una funtzione, tottu lussadas in munnedda appigitada, faghiant su fumu pighende a …….pregare  e, una pariat pius devota de sas ateras.
M’ammento ene chi, un’ighina antziana, sabia e bona cossitzera, prima las lassat narrere, poi daghi resessit a si faghere logu in mesu ‘e tottu cussu ciarrare, pasida ndi essit:
“Como bos naro unu contu”
De bottu si cagliant curiosas, incaldatzadas comente funt in sa  rejone  e issa comintzat:
“Daboi ‘e sa gherra, cando su famine pigaiat a benujos, in d’una iddighedda ‘e affacca viviat una familia  chi a narrere povera est pagu: su maridu Sevadore, sa muzere Nanna cun battoro criadureddas chi pediant pane da ogn’ossu. Viviant in d’una domo etza fora ’e manu e, cando pioiat b’intraiat s’abba dai sa cobestura.
Sa mama, pro buschittare calchi cosighedda, andaiat a samunare anzenu, a suighere, a accoglir’olia, a irrestujare chentza timire sa fadiga; su maridu, bonu trabagliadore, si ettaiat a faghere de tottu, lemusinende calchi zoronada, ma no bi la faghiant propriu a andare addainanti e si deviant bogare  su mandigu dai ucca pro sos fitzos.
Si cossizant cun su rettore ‘e cheja chi oltas  medas los aiat aggiuados, ma sos tempos funt feos meda: trabagliu non si nd’agattaiat e tando, de accosdu, leant una detzisione dolorosa ma netzessaria.
Issu preparat sos incastamentos e i su rettore li pagat su bugliette pro sa Frantza, li buscat  fintzamente sa baligia pro cussas miseras cosa ch’aiat de bi ponnere e resessit a li procurare unu gabbanu, ca fut comintzende a faghere frittu.
Primu de partire, ringraziendelu, Sevadore li raccumandat sa familia sua :
“No abbandonet a muzere mia e fitzos mios chi no ant a nisciunu e nudda, troppu solos los so lassende, est su bisonzu e i disiperu chi mi ch’est giuttende luntanu.”
Su rettore, unu grande omine onu, cun sas manos sempr’abertas pro sos bisonzos de sos tribulados, li faghet coraggiu:
“Parti trancuigliu, su Segnore, chi no abbandonat mai sos fitzos suos, t’accumpagnet. Deo ap’a faghere tottu su chi poto. Bae in bonora.”
A s’ora de su distaccu, cun su coro tripiadu, istringhet in d’unu abbratzu forte, sos fizigheddos; abbaidendelis sos pes iscutzos cun sos poddighes tottu iscucurrados, sonniat de lis podere comporare sas iscappas.
Sa muzere  non resessit mancu a li narrere una peraula, manc’una de tottu sas raccumandasciones chi li cheriat faghere, ca giughiat unu nodu  in bula, pensende a su chi deviat affrontare  sola e disaurada, chentza su maridu a fiancu a li dare accunostu.
Issu puru, seriu che morte, lassat gai sa domo, sa idda, s’Italia.
In Franza resessit a si sistemare cun ateros emigrados in d’unu iscantinadu umidu e iscurigosu,  ma non si lamentat ca acciappat luego unu trabagliu in miniera  e isperat chi sas cosas metzorent e de podere mandare in presse calchi cosa a sa muzere: issu a sas renuntzias  già fut abituadu.
Intantu sa familiedda aiat bisonzu ‘e tottu. Cun s’ajudu de su rettore chi non faghiat ateru che apporrire,  e i sos sacrifitzios de sa mama chi non pediat  solu pro sa isgonza, resessiat assumancu a mandigare ogni die.
Cussu preideru de coro onu e piedosu, chi non serraiat sos ojos addainanti ‘e sas netzessidades de sos pius poveros chi cando tzoccaiant in domo sua, non si ch’andaiant mai a manos boidas, ma  consolados,  giughiat  calchi cosa a sas battoro criadureddas chi l’ispettaiant che unu babbu.
“Indovinade ite bos ap’attidu?”
Lis naraiat remundesi sas manos addaisegus de s’ischina,  cando cuntentos si l’inghiriaiant tirendeli sas coeddas.
“A mie, a mie”
Ma sa zente mala no est mai luntana, la giughimus  sempre affacca.
Unu ighinu riccu,  massone, nemigu de sos preideros, chi si cheriat vindicare de Nanna, ca, una olta chi si li fut attrividu, che l’aiat  ispintu malamente, chentza perun’iscrupulu, ite faghet?
Cretende de si leare unu mamentu ‘e gustu, iscriet  una littera anonima rancorosa, piena ‘e perrarrias contra su rettore e Nanna  e la mandat  a Sevadore chi daghi la legget, l’istratzat nervosu e che furriat sos bicculos in sa ziminea.
“No podet esse’ beru, cust’est un’infamia. So prontu a ponnere sa manu in su fogu. Babai rettore m’at battijadu...m’at affidadu…At battijadu a fitzos mios….e Nanna..no… no….no bi creo. Non tia cherrere si no, ischire chie est su miserabile chi s’at leadu cust’appentu.”
Unu pagu ‘e malumore però li restat. Ma dagh’arrivit  sa ‘e duas litteras frimmada “un amico” chi finiat “ Torra  a bidda  si los cheres acciappare a manu e a coa ogni sero, ah ah… Toccadu ti ses in conca?”, l’intrat unu rajolu chi non lu lassat pasare né a de die né a denotte: su ghi giughiat in coro si li leggiat in sa cara sempre niedda:  aumbradu  e de malu rebusu.
Fintzas su cumpagnu, un ateru sardu chi trabagliaiat e viviat cun issu, s’abizat ch’aiat calchi cosa, e, unu sero, daghi  lu idet, chi invece de si setzere a chenare, si chi ettat  in su lettu, nende:
“No ap’oza ‘e mandigare”
e l’aiat giradu sas palas, li preguntat:
“Ma it’as? Ite t’at sutzessu? Non mi pares pius tue. Ti so osservende dai calchi die e mi pares un’atera pessone. E ite dialu!”
Sevadore si ponet a pianghere che una criadura e, chentza narrere nudda porrit sa littera a s’amigu. Su tempus de la leggere e  poi li preguntat:
“Tue a postu meu, it’aist’apidu fattu?”
“Buccallotto, deo fui  istadu pastidu immediatu  a m’atzestare. Eh!..su biazu puru t’at pagadu su preideru….Ancora no as cumpresu de ite ratza sunt cussos corvos nieddos. Ma ue vives, a los aberis sos ojos!”
In totta notte no nd’at dadu unu tancada ‘e oju;  pensende a su ghi l’aiat nadu s’amigu, li fut intradu unu pidinu nou: s’ingalenaiat appena, e luego s’ischidaiat assustadu, tottu sueradu e si ostulaiat a un’ala e a s’atera, paliende sa cobesta chentza pasu: pariat un’anim’in pena. Cun sa conc’a bolu su tempus non passaiat pius.
Sa prima cosa chi faghet, daghi si pesat a s’averschida, est a chiscare  sa risotza e si la ponet in busciacca.
“Non m’importat  de sa galera, ma los bocco  ambos  duos. Est una cosa chi no poto baliare. Tottu mi podia isettare francu custu.”
Pensat cun d’un’ impetu ‘e odiu, maravigliadu issu e tottu,  de su ghi si fut preponzende ‘e faghere.
Dagh’arrivit  a bidda, remunidu in  campagna, in sa ucca de una grutta cuada da una matta ‘e mudeju, ispettat ch’iscurighet, primu de andare a domo sua ; poi s’accocciat a sa lestra e si frimmat addaisegus de su muru dirruttu  a s’ala ‘e s’ostu.
Sa conca li fut girende e i su coro olendecheli, cando che unu foressidu,  s’avvicinat a su bascone cun s’ippostitta appena lena, da ue essiat unu filigheddu ‘e lughe de  istearica.
Appoggiat sas palas a su muru e parat s’origia pro iscustare, istringhende  sa  risotza cun sa manu dresta, abolotadu e i sos benujos chi li tremulaiant.
Trattenet su repiru cand’intendet unu tzoccu ‘e cadreas e Nanna nende a sos pitzinnos:
”Da’, fitzos bonos, movidebos ch’est’ora ‘e narrere sas orassiones  e subitu a nos  coscare chi so istracca e morta.”
“No, no un’ater’iscuta, prima naranos una contanscia.”
“No, a cras, como no ap’oza mancu ‘e faeddare”                                                                        
Sa mama comintzat s’Ave Maria e i sos fitzos sighint a cantilena.
Issu fora, sempre  tremulendesi che fotza chi a calaizu si retziat ficchidu, allutzat  in s’iscuru nieddu, un’umbra chi nd’essit dai sa contonada e, coitta coitta,  ch’andat derettu a sa gianna e tzoccat.
“Millu, accollu bruttu vigliaccu. Tando gia est beru, ma custa osta però ti la ides cun megus”
pensat ippostendesi or’oru ‘e  muru ossiat chi l’aeret bidu e  restat  comente paralitzadu ca li pariat unu sonnu feu.
“A si podet ?”
A i custu puntu, su sambene che li pigat a conca e non ischit nemmancu chie l’at frimmadu primu ‘e faghere unu bisestru malu. Dai sos bidros de su bascone idet a Marieddu, su pius mannittu ‘e sos fitzos,  ch’impamparriat sa gianna.
Su rettore lu carignat cun sa manu libera, in s’atera giughiat unu cantu ‘e buscione e, abbaidende sos pitzinnos lis preguntat coment’e sempre:
“E oe, fitzos bonos azis fattu?”
“Emmo emmo, deo ap’aggiuadu a mama a nd’intrare sa linna e deo apo attemperadu su fogu”
ripondent tott’umpare  cuntentos, currende affacca a issu.
Nanna, chiscat de che los istrecciare agganzendelos a su bratzu:
“Non li diedas mattana, lassadelu assumancu intrare. Bonasera babai retto’, iscugelos.”
E, primu  ch’issu aeret abestu sa buscia, su pius minore, ait fattu che lampu a che tzaccare sa manu intro.
“Frimmu, frimmu, ista frimmu, cantas boltas ti  lu devo narrere. Setzas inoghe chi si pasat. Ohi nd’est pigadu a innoghe cun su frittu ch’est fattende, cantu distubu”
e l’apporrit sa cadrea.
Issu si setzit cun s’alenu cutzu, ca fut un omine fasciugu, e si ponet a fiancu su buscione e nde ogat  mesu pischeddu ‘e casu;  ponzendelu subra sa banca misera cavaccada cun d’unu bicculu ‘e inceradu trappadu:
“ Oe ap’istentadu in s’adunanza, ma bo nde cheria apporrire caschi cosa. Mi, custu est a bois, mi l’at battidu unu pastore”.
E poi nde ogat duos paccos de maccarrones, un’ampulla ‘e ozu, unu giobu de sastitza e duos panes colagola e, de cantu sos pitzinnos los funt  abbaidende limbridos, issu  e tottu  nde li segat luego unu cantu peromine. In d’unu sinnu faghent a inguglidura.
Nanna, abbaidende tottu cussu bene ‘e Deu, li narat, cuntenta e bisgonzosa:
“Ohi! No isco pius comente bos rengraziare, ca ricambiare non  poto. Ite cherides a bos narrer, chi Deus bo lu paghet e bo lu torret in salude; e comente aimis fattu chentza s’ajudu ostru?  Su disiperu mi ch’aiat apidu ippeigadu.”
“Ista serena, su Segnore no at fitzos ismentigados, sas cosas s’arrangiant sempre, poi ‘e sas nues torrat su sole. As a bidere chi pianu pianu cun su trabagliu de Sevadore, azis a superare custu mamentu de difficustade. Maridu tou est unu grande trabagliadore, capaze e onestu e primu o poi at a acciappare unu trabagliu comente si toccat e azis a torrare tott’umpare. Bi cheret  solu unu pagu ‘e pascenscia e i s’isperantzia in s’aggiudu ‘e Deus. In ue non b’at remediu est in sa morte.”
Poi giradu a sos pitzinnos:
“Abbaidade ite ch’at’innoghe”
mustrendelis un’imboligheddu cun sas mentinas e issos  aiant già asciadu sas manos.
“Prima però faghimus sas pregadorias.”
“Las amus già fattas cun mama como como.”
“Pro babbu ostru puru azis pregadu? Da, como tott’umpare naramus un’Ave Maria, pro chi nostra Segnora l’ajuet e nde lu fettat torrare sanu e a presse.”
Daghi finint, su rettore, lis dividit sas mentinas chi che finint in cussas battoro buccas chi pariant sos pittulos abestos de sos putzoneddos. Saludat cun peraulas bonas e de cunvostu e si ch’andat mentres chi Nanna, accumpagnendechelu a sa gianna, sighiat a narrere:
“Deus bo lu paghet, Deus bo lu paghet, andet in bonora. Pro nois setzis un anghelu ‘e Paradisu”.
Tottu custu intendet Sevadore chi, sempre remunidu, cun su s’alenu essendecheli, cunfusu e assucconadu , pro comente si fut lassadu airare dai sas calunnias, iscramat:
“Tando est issu chi mi los est campende! e deo apo cretidu…. Coment’est chi mi so lassadu ingannare….. apo cretidu a sa  limba mala de un’iffamadore e aggiummai aia fattu dannu!
S’isgonzat d’essere ancora istringhende sa risotza in manu: s’arrumbat a su muru, ca li pariat chi tottu fut moliende, impudadu de su chi fut arrividu a pensare  de sa muzere e de su rettore.
Poi, non resistit pius, ispinghet sa gianna e intrat coment’e un’ imbreagu.
Cun su chirriu ‘e su pannelleddu, Nanna, si fut asciuttende sas lagrimas chi li funt faladas abbaidende sa banca piena. Assustada a s’istripitzu, si ostat e s’acciappat addainanti un’omine cun s’ava longa, sas barras infossadas, sas laras biaittas, biancu che un’istratzu e, aggiummai non fut connoschende su maridu chi pariat un’ipiridadu. Milli pensamentos li passant in su cheveddu, prima de preguntare cun d’unu filu ‘e oghe:
“Ite t’at sutzessu?” e pariat chi si fut demajende.
Sos fitzigheddos brinchende, current a inghiriare su babbu, su pius minore s’attacat a issu basendelu, chentza lassare logu a sos ateros, un’ateru s’attaccat a un’anca:
“Babbu, babbu”
“Benide  enide, ite bellos chi sezis!”
E no acchippiat a si los abbratzare
Nanna, cuntenta e in su matessi tempus attuddida, no ischiat ite pensare e ite narrere  a sos pitzinnos de s’improvvisada ‘e su maridu e, a i cuss’ora. Chischende ‘e cuare s’oriolu chi li fut ifforojende su coro, lis narat ebbia:
“Bidu azis, Nostra Segnora  nos  at iscustadu”
Ma daghi restant solos, chi sos pitzinnos  sunt drommidos, issa non podet faghere a mancu de lu preguntare. Preoccupada e chenz’ischire ite pensare, non resessiat a cumprendere ite l’aiat capitadu,  proite fut gai agitadu e cun sa cara che unu mortu:
“Como mi naras sa veridade”.
Sevadore, istat un’iscutta mudu, poi li rispondet abbascende sos ojos:
“Perdonami, perdonami si podes”
e, succuttende, li faeddat des sas litteras, de su suppettu chi li fut fattende ostulare su cheveddu, e de s aconcada mala chi nde l’aiat battidu  a domo.
Abbratzendelu,  chentza podere trattennere sas lagrimas  issa puru, passendeli sa manu in conca e carignendeli sa cara:
“No ti devo perdonare nudda, gai luntanu…solu in terr’anzena…orioladu pro nois, cussas litteras…cantas penas as patidu! …Ma su rettore, pover’omine, s’ischeras cant’at fattu pro nois cuss’anghelu ‘e Deu! Sa zente mala cantu dannu faghet!
Già narat bene su diciu chi s’apparentzia ingannat”.
Daghi cussa femina manna finit su contu, restant tottu mudas, non bessit unu tunciu a nisciuna.
No isco si, cantas funt iscustende, apant cumpresu e rifrettidu.