mercoledì 14 marzo 2012

Su neu

Primmu de comintzare s’operassione, s’assistente l’aiat nadu:
“Est una sasda comente a tie.
Gavinu fut unu duttore ancora giovanu, ma de grande iperientzia, chi aiat famu de giughere manos miraculosas, capatzidade e modos bellos, attentu e premurosu.
Leende su bisturi aiat ripostu:
“Ah! Bene , bene.”
S’interventu a su fidigu si fut presentadu unu pagu difficustosu, ma, grascias a Deu, fut andadu tottu ene.
Sa die appoi, a s’ora chi passaiant sos duttores, Frantzisca, in su lettu ancora cun sos flebbos, aberit sos ogios chi incronciant sos de su primariu chi la funt fissende.
Gavinu fut restadu subitu ammacchiadu dai sa cara  bianca che i sa prata, sos duos ojos nieddos lughentes, sos pilos ricciados e unu bellu neu in su cavanu mancu, chi la rendiat geniosa.
"M’ant nadu chi ses sasda che me, e in cale idda ses naschida?”
“Deo so tzitadina, so naschida in Casteddu. E vostè?”
“Deo so piaghesu.”
“Piaghesu! Mama mia puru”
“E ite  si giamat?”
“Si giamaiat Maria Pes.”
Gavinu si dipidit e torrat a s’istudiu, ca aiat ite faghere meda: s’incrasa deviat operare unu malaidu a su coro, e, cant’istat ippettende s’anestesista, cun su pensamentu, ogni tantu, torrat a su lettinu de Frantzisca;  cun insistentzia.
Fut unu pagu solovadu chentza cumprendere proite, non resessiat a s’ipiegare  su sentidu divesciu pro cussa malaida chi in fundu in fundu fut una che i sas ateras; ma sa die, non torrat a domo chentza preguntare sa caposala coment’istaiat sa giovana sasda.
Appoi chenadu, aiat s’abitudine de si setzere in su canapè  a si reposare leggende unu liberu, ma cussu sero, mancu una riga resessit a cumprire e, daghi si che coscat, cant’istat a leare sonnu, fut sempre meledende.
Frantzisca no istentat a sanare: un oju de riguasdu bi l’aiant tottu ca su primariu, ogni die si frimmaiat a l’arrejonare cun contivizu.
Cando l’aiant dimmissa, issa fut andada a s’istudiu de duttor Gavinu ca lu cheriat saludare e rengrassiare, ma mancari intro ‘e su coro sou unu pagu dipiaghida de no lu torrare a bidere, l’aiat fattu un’isganzada ‘e risu chi l’aiat illuminadu sa cara e issu non si l’at mai immentigada.
Né una né i s’ateru ischiant dare unu motivu ai cussu filu de simpatia, chi los aiat ligados cussas pagas dies; lassendesi si funt fintzas abbratzados e basados, comente ch’esserant istados connoschentes dai sempre.
Pro sas vacantzias, comente dogn’annu, duttor Gavinu, chi non aiat connoschidu su babbu  ca li fut mostu cando aiat pagos meses, torraiat  in  Sasdigna, a Piaghe in ue viviat ancora sa mama chi antzis lu cheriat cojuare cun d’una parente ricca.
Una die, appoi ustadu, Gavinu cun sa mama si funt setzidos in s’ostu a si buffare su gaffè, arrejonende e pisigulende in su friscu de sa besgula.
Gavinu tott’in d’una, li preguntat:
“Ma’, a la connoschiat  vostè una zesta Maria Pes?”
Coment’intendet cussu lumene, a sa mama li trimulat in manu sa tatzitta de su gaffè e i sos cavanos si faghent appena rujos.
Ma luego si cumponet e ripondet:
“E laite?”
“Ca apo operadu sa fitza.”
“Istaiat in carrela ‘e nanti, fut de sos de Fenugeddu, gai los giamaiant a parallumene, ca endiant fenuju e musta.”
“E deo a la connoschia?”
“No, non creo. No isco ite fine at fattu, non s’est bida pius”
Su fitzu s’abizat de cantu sa mama fut restada iffastada, faghet finta de nudda e cambiat rejone, ma pensat chi li cheriat cuare caschi cosa.
Gavinu, non mancaiat mai, ogni istiu, de visitare sa mama-titta e, difattis, unu sero andat a domo de tia Pedrutza e, coment’e sempre, li giughet su gaffè, su tuccaru e i sos biscottos.
Sa mama-titta lu cheriat bene che unu fitzu.
“Mi, non fettas che s’annu passadu. No mi oghes perun’iscuja, una die ti chezo innoghe a bustare, ti cogo sos culunzones cun sa bagna de petta ‘e aveghe comente piaghent  a tie.”
“Emmo già enzo. Chenabura ene andat?”
“Già andat bene, ma non istes fui fui.”
Sa mama-titta, fut battia dai pius de vint’annos e daghi sos duos fitzos funt andados a trabagliare in miniera, fut restada sola, in d’una domitta chi li fut toccada dai su maridu, si campaiat cun su filonzu e fattende tremattas.
Cando fut naschidu Gavinu, sa mama  fut rutta malaida e non giughiat latte, tando l’aiant dadu a tia Pedrutza chi fut giovana e sana e giughiat su latte a broccas: Gavinu fut creschidu sanu, biancu e ruju che una melarosa, rassu chi pariat unu itelleddu.
Cando dutto’ Gavinu, fut andadu a bustare, s’abba fut già uddende in su furreddu e i su fiagu de sa bagna ch’aiat fattu  si ch’intendiat fintzas  in carrela.
Cosas de narrere nd’aiant medas, ca tia Pedrutza ischiat tottu sos pisigulos de sa idda e a dutto’ Gavinu li piaghiat a preguntare de unu e de s’ateru.
Finende de mandigare sa timbada e linghendesi sas laras, Gavinu aiat nadu:
“Fui dai meda chentza mi faghere una mandigada goi.”
E tia Pedrutzza: “Cant’isto preparende su gaffè, si fusti bonu, ti ettaisti in su canapè a ti reposare, tantu, cun su casdu ch’est fattende, a ue cheres andare?”
Duttor Gavinu, non si faghet pregare. Fut comente ch’esserat istadu in domo sua e s’imbracconat in su canapè afacca a su bascone.
A unu zestu puntu li narat: “Tata Pedrù’, tres meses faghet, apo operadu sa fitza de una piaghesa.”
“E de chie?” “De una zesta Maria Pes, a la connoschiat?”
Tia Pedrutza, chi fut addainanti de sos furreddos, a s’intesa de cussu lumene, addritzat unu pagu s’ischina, unu movimentu minimu, ma Gavinu si nd’abizat.
“Emmo, fut una tribulada chi chiscaiat fenujeddu e musta. L’aiant bogada a raida, ma primmu de naschere su busdu…
Coment’intendet sa peraula “busdu”  duttor Gavinu s’ammentat “Franca Pes, si naraiat  de Pes che i sa mama”
…fut ipparida e in bidda non si nd’at ischidu pius nudda, sosta che sale in abba.”
Sa riposta non l’accuntentat, s’istintu l’ippinghet a sighire sa rejone
“Cussa giovana ch’apo operadu, m’aiat nadu chi fut naschida in Casteddu.”
“Ah!  Tando fut feminedda.”
Poi si cagliat, ma issu , l’abbaidat fissu ippettende ch’aeret sighidu.
Tia Pedrutza, frighendesi sa barra cun sa manu, pariat indezisa si narrere o no narrere.
“Corome’, pro more ‘e Deu, no m’iscopies cun mama tua.”
“E ite b’intrat mama in custa rejone?”
“Giurami chi no ti essit manc’un alenu.”
Gavinu fut in sas ipinas:
“Como però chez’ischire…”
Tia Pedrutza faghet unu repiru longu, pariat impudada  de su chi che-li fut bessidu.
“Primmu de naschere tue, in bidda aiat comintzadu a s’ipasghere sa oghe chi babbu tou, chi fut podestà riccu e timidu, aiat ingraidadu a Maria Pes.
E primmu ch’esserat iscoppiadu s’iscandalu, mancari sutta sutta, in bidda l’ischiant fintzas sas puddas, si bi funt postas sas monzas, chi in dogni modu aiant chiscadu de la cumbinchere a atzettare su inari (e naraiant chi fut meda) chi babbu tou li cheriat dare, bastet de si ch’esserat andada da idda e s’aeret tappadu sa ucca.
Ma sa ucca no si l’at tappada anzis…
Maria Pes, fut bella giovana, geniosa,  ducada, ma briosa.
Offanedda, l’aiant pesada sas monzas, ca su babbu, chi che trabagliaiat in Germania, non si nde fut potidu occupare.
Ischiat leggere e iscriere ca l’aiant mandada a iscola e l’aiant imparadu a recramare.
A sos battosdigh’annos, sas monzas l’aiant mandada a teracchedda a una familia comente si toccat.
Sa tribulada non ischiat nudda de su mundu e, cando andaiat a su riu a samunare e bessiat a faghere sos cumandos, daiat troppa cuffidentzia a tottu e calicunu, cun caschi francu, si nd’approfittaiat.
Sos padronos tando che l’aiant bogada fora, sas monzas no l’aiant cheffida e Maria Pes aiat comintzadu a pesduliare peri sas campagnas, chischende gioga, fenujeddu e musta pro si campare.
Babbu tou puru, si nd’est aprofittadu e, daghi est bennida raida, creiat de si chel’iscatzare paghendela, ma issa non cheriat dinari, cheriat ch’aeret reconnoschidu sa criadura, dendeli su sambinadu ostru.”
A Gavinu non li fut bessende mancu unu tunciu, iscustende pariat un’istatua de mammaru.
“Maria Pes, chi non fut pius cudda pisedda ducada de primmu, pariat un animale cando calicunu chiscat de li leare su crionzu, ogni manzanu, si che piatzaiat addainanti ‘e su postale de su palattu ostru e babbu tou e mama tua funt brivos de s’accherare a gianna de carrela, ca issa che una pibera, lis abboghinaiat tottu su chi li eniat a bene, fut un’iscandalu continu; una die aiant giamadu sos carabineris chi che l’aiant giutta a presone. Daghi nde fut bessida, fut pius fiera ‘e primmu, chischende su dirittu de sa criadura a aere su sambinadu de su babbu.
Poi est sutzessu su ch’est sutzessu..”
“E ite?”
“Sa disgrascia de babbu tou.”
“Non nde fut ruttu dai caddu?”
“Gai aiant fattu crere a sa zente, ma…”
“Ma?...”
“Ma sa veridade est chi l’aiant acciappadu mostu cun su dossu a modde in s’oru de su riu, sa conca ischeveddada da unu crastu, a cara a terra.”
“E i su caddu?”
“Su caddu fut pasculende affacca. Dai sa die Maria Pes est iparida e no si nd’at ischidu pius nudda.”
“Ohi! Ite so intendende.”
“Mama tua dai su dolore e dai sa zantara nd’est  rutta malaida.”
“Laite sa zantara?”
“Ca custa rejone fut in bucca a tottu, fintzas fora ‘e idda: babbu tou fut connoschidu meda. Nd’ant iscrittu e nadu pagu de cosas, beras e falsas; chie faghiat sa paste a issa, chie a babbu tou, chie la narait cotta, chie la naraiat crua.
Ch’aiant fintzamenta misciadu sa pulitica, naraiant chi a Maria Pes l’aiant pagada sos busciviccos pro arruinare a babbu tou, chi no fut beru nudda, chi fut faula chi  fut issu chi l’aiat ingraidada, e chie lu podiat giurare cun d’una pesdularia che i cussa..”
Gavinu serrat unu mamentu sos ojos e li paret de idere su restrattu de su babbu chi sa mama teniat subra su comodinu: issu puru giughiat unu bellu neu in su cavanu mancu.

giovedì 1 marzo 2012

Sa majalza


In sos seros de ierru longos e frittos, cando su entu frusciaiat fattende attappare bascones e giannas,  poi chenadu, nos trattenimis tott’inghiriados a sa goppe pro nos iscaldire primu de nos che coscare e i su calore onu de sa braja atzesa, fut unu recreu. Mama faghiat maglia, Filippa filaiat, nonnu, chi fut de pagas peraulas, faghiat fune,
ma babbu aiat ammentos medas, massimu de su tempus de gherra, e l’iscustaimis cun d’unu prammu ‘e bae.
Unu de sos contos chi nos ippantaiat de pius, fut unu fattu chi li fut sutzessu cando Pola, Zara, Lussinpiccolo appasteniant ancora a s’Italia e issu, faghiat seviziu in su Golfo del Quarnaro. Tando fut Delegato di Spiaggia, (a sa finida de sa gherra fut restadu in Finanza)  e andaiat da unu portu a s’ateru.
Una die si fut acciappadu, cun ateros tres amigos finanzieris, in su portu de Lussinpiccolo, chi si deviant imbascare pro torrare a Pola.
Ippettende ch’esserat bennida s’ora, bugliende e passitzende, in d’una carreledda istrinta, passant addainanti a una gianna abesta e s’idiat un’iscala iscurigosa e brutta chi che pigaiat fintz’a punta.
Si frimmant e tzacchendeche sa conca, s’ appuntadu lis  narat:
“Innoghe ch’istat una majalza chi faghet sas castas e indevinat tottu. Non ibbagliat mai”
No aiat mancu finidu chi sos ateros comintzant a riere e a lu leare in giru.
“Ah! indevinat tottu! Ma propriu tottu? Ite cosa bella”
“Eh, riide, riide e deo bos naro ch’est beru. A faghimus un’iscummissa? Ponide chimbe francos ch’ischit tottu puru de ois.”
“E tue bei cres? “
“Non paristi gai bambioco”
“ Ma custas sunt cosas de femineddas”
“Non ti nde isgonzas mancu a lu narrere?”
“Non lu nezas cun atere.”
”Su chi narat est Vangeliu e bois sezis timende de perdere s’iscummissa.”
“Ma faghenos su piaghere!”
Issu chi emmo, sos ateros chi nono; l’agghejant, lu leant de maccu, e no solu, ma, a s’ustimu, atzetant e, sempre pro bugliare e sighire a riere, che pigant tottos battoro in s’iscala.
Daghi tzoccant in d’una gianna cun sos bidros filados e i sa maneccia truncada, lis aberit una femina de un’edade chi non si podiat definire e chi deviat esser’istada bella: giughiat caschi zuffu canu, in palas una mantellina de lana violitta, fatta a uncinetto e i sas ungias tintas a ruju.
Non lis preguntat nudda e los faghet intrare in d’una salitta istrinta cun paga lughe ch’intraiat da unu mesu bascone cun d’una tenda totta isorigheddada.
Assentadas affacca a su muru, bi funt tres cadreas cun su fundu de patza.
“Setzidebos e intrade a un’ a unu.”
Non ippreccaiat faeddos.
Su primu li ponet fattu e ch’intrant in d’una gianna chi serrant luego.
Sos ateros duos si setzint, babbu ippettat ficchidu, ca fut ascamajolu e fut timende ossiat chi s’aeret imbruttadu sa divisa e mudos ippettant su turn’issoro.
Appoi de unu cuastu ‘e ora, su primu ndi essit nende a boghe bascia:
“Atere che majalza, custa est una ladra, at cheffidu deghe francos pro mi narrere chi Mariuccia m’at lassadu pro un’ateru “
Toccat a babbu: in s’istanzinu, a manca intrende, b’aiat unu lettu cun d’una manta groga e in cabitta unu cant’e cuadru de Santa Lughia, subra su comodinu unu restrattu iscoloridu cun d’unu lumicinu; a ojos a sa gianna, unu cantaranu antigu cun su mammaru filadu e  unu pe cottadu e i s’ippigiu antigoriu cun sa cornice tarulada. In mesu b’aiat una banca cun d’unu tappete e subra unu mattulu de castas, chi, de cantu funt betzas pariant untas e, a babbu, chi fut già impudadu de s’essere  lassadu cumbinchere chi tantu non bi creiat in cussas cosas, lu funt  fintzas  istogomende.
Sa femina si setzit a palas a su bascone  e a babbu lu faghet ponnere a ojos a issa chi misciat sas castas e nde ponet chimbe in fila, poi un’atera fila de tres  e infines una, in modu de frommare unu triangulu. Subra a ognuna frimmaiat su pendolinu chi zanzigaiat dai dresta a manca e dai manca a dresta.
“Sfavorevole, sfavorevole” naraiat.
Solu subra a una casta, su pendolinu, giraiat un tundu e issa faghiat de conca:
“Favorevole”
Babbu pienu de curiosidade cheret un’ipiegassione e i sa majalza cun tonu indifferente, fritta che nie:
“As’a faghere unu biatzu e t’as’acciappare in d’unu  grande perigulu, in perigulu de vida, t’as’a bidere sa morte a fiancu e, infinis passendesi su poddighe  mannu in fronte pro tres bostas, pro tres bostas l’aiat nadu - Mih!  Goi, mih! t’as’ a sarvare pro miraculu.”.
Babbu cheriat ischire de pius, ma issa non li narat ateru, ritirat su inari e che lu dipacciat.
Daghi sunt tottu in carrela, si preguntant pari pari ite lis aiat nadu, beffendesinde e ancora agghejende su chi che los aiat cumbinchidos a si faghere leggere sa castas, e, ciaschende tottos tres, francu s’appuntadu, si passaiant su poddighe in fronte” Mih! Goi, mih, goi”.
E unu cuncluit:
“Aimis fattu mezus a nos faghere una mandigada de aliusta”
Poi cambiant rejone e s’immentigant de sa majalza.
Fut comintzende a iscurigare, andant a si buffare unu gaffè primu de pigare in su battellu chi fut a punt’a partire; tottu normale, non fut andende mancu unu sulu de entu  e coment’e sempre comintzant su biatzu chi che los deviat giughere a Pola.
Su battellu faghet una frimmada in s’isula de Unnie: calicunu nde falat, ateros pigant, poi sighit.
Accò a un’iscuta comintzat a si pesare su entu  cun iffurriadas malas, sempre pius fortes e i sa undas, sempre pius astas, pariant chi che cheriant inguglire tottu. Su mare furiosu iscadenat s’ifferru congiuntu. A sa lughe de sos lampos bidiant s’abba chi s’asciaiat che unu muru e si che lis ibbarriaiat subra cun d’unu fracassu chentza fine.
Sas tempestas in su Golfo del Quarnaro funt fentomadas pro sa violentzia ch’iscadenaiant, ma babbu fut sa prima osta chi bi fut capitende in mesu; però su perigulu non fut solu cussu: su mare fut pienu de pischecanes sempre fattu a sas imbascasciones e, in casu de disgrascia, puru chie aiat calchi probabilidade de si sarvare, che finiat  in matta  dei cussos pisches bramidos chi si los rotzigaiant  bios.
Tottos battoro ipprammados, s’abbaidaiant mudos; a dogn’undada chi che paliaiat in astu su battellu comente ch’esserat istada una fotza ‘e olia, issos creiant chi sa morte  fut arrivida e si raccumandaiant s’anima a Deus.
In cussos mamentos de terrore, babbu, pensat:
“Non che chezo finire in matta dei cussos pisches malaittos e biu de tzertu non mi mandigant”
E at sa fortza de si ogare sa rivostella e de la tennere pronta:
“Si ch’affungamus, m’ipparo a conca, gai non m’abbizo pius de nudda.”
E, comente in d’unu lampu, s’ammentat sas peraulas de sa majalza.
Pius de duas oras durat cussu iatzu: duas oras de ippasimu, sas pius longas de sa vida sua, chi non passaiant mai, non nd’idiat sa fine; e podes narrere agiudu podiat pedire. Sas undadas una fatt’e s’atera si ch’attappaiant a sos fiancos de su battellu e  ch’ostulaiant s’abba intro iffundendelos e  belendelis  su sambene in sas venas, ca da unu mamentu a s’ateru pariat chi su navile si deviat dareosta  dai sutt’a subra.
Man’a manu chi s’imbarcassione resessit a s’accocciare a sas costera de Pola, comente si fut pesadu, su mare si torrat a appasiguare: pariat chi bi fut passada sa manu de Deu .
Nde falant tott’iffustos ma salvos, pariant  imbreagos, cun sa cara bianca che mortos  e in sos ojos imprimidu su terrore ca aiant bidu sa morte in cara e non lis pariat beru  de aere postu pes in terra.
Appena che lis torrat s’alenu, ancora insustados si sunt abbaidados in ojos pari pari, e tott’in una, s’appuntadu asciat sa manu dresta e, passendesi su poddighe mannu in sa fronte pro tres bostas:
“Mih! Pro miraculu, mih! Pro miraculu, mih!”
Nde lis est pigada sa tudda rea rea.



martedì 14 febbraio 2012

ALBUM ONLINE

Se vuoi vedere l’ Album Online di questo blog, clicca sul seguente indirizzo:
Potrai vedere gli attestati sull’ uso e la creatività della lingua sarda, le illustrazioni del libro Carrela de Cuventu e le affascinanti slideshows sul ricamo e sull’ arte della ceramica sarda.
( Il webmaster Mario Chiappini )

sabato 11 febbraio 2012

Puru sa veridade calchi olta inchet

In bidda mia, cando fui minore, in sos seros de istiu, sas feminas si setziant  in carrela, cun su trabagliu in manu ( no ischiant ite cheriat narrere “dolce far niente”): ca si non funt cunsideradas malas pobiddas: chie filaiat, chie tappulaiat, chie ricamaiat, chie faghiat uncinetto, chie maglia e chie corvuleddas cun sa tinnia e i sa rafia : sas manos funt impignadas  e i sa  limba puru ca in sos arrejonamentos una non daiat trett’a s’atera, massimu si calicuna arriviat cun …calchi pisigulu nou.
Indritzaiant a su trabagliu puru sas pitzinnas pius mannitas; nos imparaiant sollagionno, e, nois,  setzidas in s’azanella iscustaimis tottu sos contos  cun d’unu prammu ‘e bae.
Una die, una, chi s’aiat battidu sa cadrea a carrela nostra, si fut setzida affacca a mama chi li deviat comintzare unu goffinu e, apporrendeli su lorumu, cun d’unu risigheddu pienu ‘e maliscia, narat:
“Oe puru apo idu cudda pessone, arrejonende  cun su padrigheddu nou”
e i sas ojadas, funt pius giaras de sas peraulas.
In cue si che cheriant ruttas, si pesant tottu che tacculas: ognuna faghiat s’aggiunta sua.
Da unu mesetto, dai ‘Onova, aiant traferidu a cuventu unu padre frantziscanu giovanu: dai sa die, sas monzittas, non si pesdiant ne’ una missa ne’ una funtzione, tottu lussadas in munnedda appigitada, faghiant su fumu pighende a …….pregare  e, una pariat pius devota de sas ateras.
M’ammento ene chi, un’ighina antziana, sabia e bona cossitzera, prima las lassat narrere, poi daghi resessit a si faghere logu in mesu ‘e tottu cussu ciarrare, pasida ndi essit:
“Como bos naro unu contu”
De bottu si cagliant curiosas, incaldatzadas comente funt in sa  rejone  e issa comintzat:
“Daboi ‘e sa gherra, cando su famine pigaiat a benujos, in d’una iddighedda ‘e affacca viviat una familia  chi a narrere povera est pagu: su maridu Sevadore, sa muzere Nanna cun battoro criadureddas chi pediant pane da ogn’ossu. Viviant in d’una domo etza fora ’e manu e, cando pioiat b’intraiat s’abba dai sa cobestura.
Sa mama, pro buschittare calchi cosighedda, andaiat a samunare anzenu, a suighere, a accoglir’olia, a irrestujare chentza timire sa fadiga; su maridu, bonu trabagliadore, si ettaiat a faghere de tottu, lemusinende calchi zoronada, ma no bi la faghiant propriu a andare addainanti e si deviant bogare  su mandigu dai ucca pro sos fitzos.
Si cossizant cun su rettore ‘e cheja chi oltas  medas los aiat aggiuados, ma sos tempos funt feos meda: trabagliu non si nd’agattaiat e tando, de accosdu, leant una detzisione dolorosa ma netzessaria.
Issu preparat sos incastamentos e i su rettore li pagat su bugliette pro sa Frantza, li buscat  fintzamente sa baligia pro cussas miseras cosa ch’aiat de bi ponnere e resessit a li procurare unu gabbanu, ca fut comintzende a faghere frittu.
Primu de partire, ringraziendelu, Sevadore li raccumandat sa familia sua :
“No abbandonet a muzere mia e fitzos mios chi no ant a nisciunu e nudda, troppu solos los so lassende, est su bisonzu e i disiperu chi mi ch’est giuttende luntanu.”
Su rettore, unu grande omine onu, cun sas manos sempr’abertas pro sos bisonzos de sos tribulados, li faghet coraggiu:
“Parti trancuigliu, su Segnore, chi no abbandonat mai sos fitzos suos, t’accumpagnet. Deo ap’a faghere tottu su chi poto. Bae in bonora.”
A s’ora de su distaccu, cun su coro tripiadu, istringhet in d’unu abbratzu forte, sos fizigheddos; abbaidendelis sos pes iscutzos cun sos poddighes tottu iscucurrados, sonniat de lis podere comporare sas iscappas.
Sa muzere  non resessit mancu a li narrere una peraula, manc’una de tottu sas raccumandasciones chi li cheriat faghere, ca giughiat unu nodu  in bula, pensende a su chi deviat affrontare  sola e disaurada, chentza su maridu a fiancu a li dare accunostu.
Issu puru, seriu che morte, lassat gai sa domo, sa idda, s’Italia.
In Franza resessit a si sistemare cun ateros emigrados in d’unu iscantinadu umidu e iscurigosu,  ma non si lamentat ca acciappat luego unu trabagliu in miniera  e isperat chi sas cosas metzorent e de podere mandare in presse calchi cosa a sa muzere: issu a sas renuntzias  già fut abituadu.
Intantu sa familiedda aiat bisonzu ‘e tottu. Cun s’ajudu de su rettore chi non faghiat ateru che apporrire,  e i sos sacrifitzios de sa mama chi non pediat  solu pro sa isgonza, resessiat assumancu a mandigare ogni die.
Cussu preideru de coro onu e piedosu, chi non serraiat sos ojos addainanti ‘e sas netzessidades de sos pius poveros chi cando tzoccaiant in domo sua, non si ch’andaiant mai a manos boidas, ma  consolados,  giughiat  calchi cosa a sas battoro criadureddas chi l’ispettaiant che unu babbu.
“Indovinade ite bos ap’attidu?”
Lis naraiat remundesi sas manos addaisegus de s’ischina,  cando cuntentos si l’inghiriaiant tirendeli sas coeddas.
“A mie, a mie”
Ma sa zente mala no est mai luntana, la giughimus  sempre affacca.
Unu ighinu riccu,  massone, nemigu de sos preideros, chi si cheriat vindicare de Nanna, ca, una olta chi si li fut attrividu, che l’aiat  ispintu malamente, chentza perun’iscrupulu, ite faghet?
Cretende de si leare unu mamentu ‘e gustu, iscriet  una littera anonima rancorosa, piena ‘e perrarrias contra su rettore e Nanna  e la mandat  a Sevadore chi daghi la legget, l’istratzat nervosu e che furriat sos bicculos in sa ziminea.
“No podet esse’ beru, cust’est un’infamia. So prontu a ponnere sa manu in su fogu. Babai rettore m’at battijadu...m’at affidadu…At battijadu a fitzos mios….e Nanna..no… no….no bi creo. Non tia cherrere si no, ischire chie est su miserabile chi s’at leadu cust’appentu.”
Unu pagu ‘e malumore però li restat. Ma dagh’arrivit  sa ‘e duas litteras frimmada “un amico” chi finiat “ Torra  a bidda  si los cheres acciappare a manu e a coa ogni sero, ah ah… Toccadu ti ses in conca?”, l’intrat unu rajolu chi non lu lassat pasare né a de die né a denotte: su ghi giughiat in coro si li leggiat in sa cara sempre niedda:  aumbradu  e de malu rebusu.
Fintzas su cumpagnu, un ateru sardu chi trabagliaiat e viviat cun issu, s’abizat ch’aiat calchi cosa, e, unu sero, daghi  lu idet, chi invece de si setzere a chenare, si chi ettat  in su lettu, nende:
“No ap’oza ‘e mandigare”
e l’aiat giradu sas palas, li preguntat:
“Ma it’as? Ite t’at sutzessu? Non mi pares pius tue. Ti so osservende dai calchi die e mi pares un’atera pessone. E ite dialu!”
Sevadore si ponet a pianghere che una criadura e, chentza narrere nudda porrit sa littera a s’amigu. Su tempus de la leggere e  poi li preguntat:
“Tue a postu meu, it’aist’apidu fattu?”
“Buccallotto, deo fui  istadu pastidu immediatu  a m’atzestare. Eh!..su biazu puru t’at pagadu su preideru….Ancora no as cumpresu de ite ratza sunt cussos corvos nieddos. Ma ue vives, a los aberis sos ojos!”
In totta notte no nd’at dadu unu tancada ‘e oju;  pensende a su ghi l’aiat nadu s’amigu, li fut intradu unu pidinu nou: s’ingalenaiat appena, e luego s’ischidaiat assustadu, tottu sueradu e si ostulaiat a un’ala e a s’atera, paliende sa cobesta chentza pasu: pariat un’anim’in pena. Cun sa conc’a bolu su tempus non passaiat pius.
Sa prima cosa chi faghet, daghi si pesat a s’averschida, est a chiscare  sa risotza e si la ponet in busciacca.
“Non m’importat  de sa galera, ma los bocco  ambos  duos. Est una cosa chi no poto baliare. Tottu mi podia isettare francu custu.”
Pensat cun d’un’ impetu ‘e odiu, maravigliadu issu e tottu,  de su ghi si fut preponzende ‘e faghere.
Dagh’arrivit  a bidda, remunidu in  campagna, in sa ucca de una grutta cuada da una matta ‘e mudeju, ispettat ch’iscurighet, primu de andare a domo sua ; poi s’accocciat a sa lestra e si frimmat addaisegus de su muru dirruttu  a s’ala ‘e s’ostu.
Sa conca li fut girende e i su coro olendecheli, cando che unu foressidu,  s’avvicinat a su bascone cun s’ippostitta appena lena, da ue essiat unu filigheddu ‘e lughe de  istearica.
Appoggiat sas palas a su muru e parat s’origia pro iscustare, istringhende  sa  risotza cun sa manu dresta, abolotadu e i sos benujos chi li tremulaiant.
Trattenet su repiru cand’intendet unu tzoccu ‘e cadreas e Nanna nende a sos pitzinnos:
”Da’, fitzos bonos, movidebos ch’est’ora ‘e narrere sas orassiones  e subitu a nos  coscare chi so istracca e morta.”
“No, no un’ater’iscuta, prima naranos una contanscia.”
“No, a cras, como no ap’oza mancu ‘e faeddare”                                                                        
Sa mama comintzat s’Ave Maria e i sos fitzos sighint a cantilena.
Issu fora, sempre  tremulendesi che fotza chi a calaizu si retziat ficchidu, allutzat  in s’iscuru nieddu, un’umbra chi nd’essit dai sa contonada e, coitta coitta,  ch’andat derettu a sa gianna e tzoccat.
“Millu, accollu bruttu vigliaccu. Tando gia est beru, ma custa osta però ti la ides cun megus”
pensat ippostendesi or’oru ‘e  muru ossiat chi l’aeret bidu e  restat  comente paralitzadu ca li pariat unu sonnu feu.
“A si podet ?”
A i custu puntu, su sambene che li pigat a conca e non ischit nemmancu chie l’at frimmadu primu ‘e faghere unu bisestru malu. Dai sos bidros de su bascone idet a Marieddu, su pius mannittu ‘e sos fitzos,  ch’impamparriat sa gianna.
Su rettore lu carignat cun sa manu libera, in s’atera giughiat unu cantu ‘e buscione e, abbaidende sos pitzinnos lis preguntat coment’e sempre:
“E oe, fitzos bonos azis fattu?”
“Emmo emmo, deo ap’aggiuadu a mama a nd’intrare sa linna e deo apo attemperadu su fogu”
ripondent tott’umpare  cuntentos, currende affacca a issu.
Nanna, chiscat de che los istrecciare agganzendelos a su bratzu:
“Non li diedas mattana, lassadelu assumancu intrare. Bonasera babai retto’, iscugelos.”
E, primu  ch’issu aeret abestu sa buscia, su pius minore, ait fattu che lampu a che tzaccare sa manu intro.
“Frimmu, frimmu, ista frimmu, cantas boltas ti  lu devo narrere. Setzas inoghe chi si pasat. Ohi nd’est pigadu a innoghe cun su frittu ch’est fattende, cantu distubu”
e l’apporrit sa cadrea.
Issu si setzit cun s’alenu cutzu, ca fut un omine fasciugu, e si ponet a fiancu su buscione e nde ogat  mesu pischeddu ‘e casu;  ponzendelu subra sa banca misera cavaccada cun d’unu bicculu ‘e inceradu trappadu:
“ Oe ap’istentadu in s’adunanza, ma bo nde cheria apporrire caschi cosa. Mi, custu est a bois, mi l’at battidu unu pastore”.
E poi nde ogat duos paccos de maccarrones, un’ampulla ‘e ozu, unu giobu de sastitza e duos panes colagola e, de cantu sos pitzinnos los funt  abbaidende limbridos, issu  e tottu  nde li segat luego unu cantu peromine. In d’unu sinnu faghent a inguglidura.
Nanna, abbaidende tottu cussu bene ‘e Deu, li narat, cuntenta e bisgonzosa:
“Ohi! No isco pius comente bos rengraziare, ca ricambiare non  poto. Ite cherides a bos narrer, chi Deus bo lu paghet e bo lu torret in salude; e comente aimis fattu chentza s’ajudu ostru?  Su disiperu mi ch’aiat apidu ippeigadu.”
“Ista serena, su Segnore no at fitzos ismentigados, sas cosas s’arrangiant sempre, poi ‘e sas nues torrat su sole. As a bidere chi pianu pianu cun su trabagliu de Sevadore, azis a superare custu mamentu de difficustade. Maridu tou est unu grande trabagliadore, capaze e onestu e primu o poi at a acciappare unu trabagliu comente si toccat e azis a torrare tott’umpare. Bi cheret  solu unu pagu ‘e pascenscia e i s’isperantzia in s’aggiudu ‘e Deus. In ue non b’at remediu est in sa morte.”
Poi giradu a sos pitzinnos:
“Abbaidade ite ch’at’innoghe”
mustrendelis un’imboligheddu cun sas mentinas e issos  aiant già asciadu sas manos.
“Prima però faghimus sas pregadorias.”
“Las amus già fattas cun mama como como.”
“Pro babbu ostru puru azis pregadu? Da, como tott’umpare naramus un’Ave Maria, pro chi nostra Segnora l’ajuet e nde lu fettat torrare sanu e a presse.”
Daghi finint, su rettore, lis dividit sas mentinas chi che finint in cussas battoro buccas chi pariant sos pittulos abestos de sos putzoneddos. Saludat cun peraulas bonas e de cunvostu e si ch’andat mentres chi Nanna, accumpagnendechelu a sa gianna, sighiat a narrere:
“Deus bo lu paghet, Deus bo lu paghet, andet in bonora. Pro nois setzis un anghelu ‘e Paradisu”.
Tottu custu intendet Sevadore chi, sempre remunidu, cun su s’alenu essendecheli, cunfusu e assucconadu , pro comente si fut lassadu airare dai sas calunnias, iscramat:
“Tando est issu chi mi los est campende! e deo apo cretidu…. Coment’est chi mi so lassadu ingannare….. apo cretidu a sa  limba mala de un’iffamadore e aggiummai aia fattu dannu!
S’isgonzat d’essere ancora istringhende sa risotza in manu: s’arrumbat a su muru, ca li pariat chi tottu fut moliende, impudadu de su chi fut arrividu a pensare  de sa muzere e de su rettore.
Poi, non resistit pius, ispinghet sa gianna e intrat coment’e un’ imbreagu.
Cun su chirriu ‘e su pannelleddu, Nanna, si fut asciuttende sas lagrimas chi li funt faladas abbaidende sa banca piena. Assustada a s’istripitzu, si ostat e s’acciappat addainanti un’omine cun s’ava longa, sas barras infossadas, sas laras biaittas, biancu che un’istratzu e, aggiummai non fut connoschende su maridu chi pariat un’ipiridadu. Milli pensamentos li passant in su cheveddu, prima de preguntare cun d’unu filu ‘e oghe:
“Ite t’at sutzessu?” e pariat chi si fut demajende.
Sos fitzigheddos brinchende, current a inghiriare su babbu, su pius minore s’attacat a issu basendelu, chentza lassare logu a sos ateros, un’ateru s’attaccat a un’anca:
“Babbu, babbu”
“Benide  enide, ite bellos chi sezis!”
E no acchippiat a si los abbratzare
Nanna, cuntenta e in su matessi tempus attuddida, no ischiat ite pensare e ite narrere  a sos pitzinnos de s’improvvisada ‘e su maridu e, a i cuss’ora. Chischende ‘e cuare s’oriolu chi li fut ifforojende su coro, lis narat ebbia:
“Bidu azis, Nostra Segnora  nos  at iscustadu”
Ma daghi restant solos, chi sos pitzinnos  sunt drommidos, issa non podet faghere a mancu de lu preguntare. Preoccupada e chenz’ischire ite pensare, non resessiat a cumprendere ite l’aiat capitadu,  proite fut gai agitadu e cun sa cara che unu mortu:
“Como mi naras sa veridade”.
Sevadore, istat un’iscutta mudu, poi li rispondet abbascende sos ojos:
“Perdonami, perdonami si podes”
e, succuttende, li faeddat des sas litteras, de su suppettu chi li fut fattende ostulare su cheveddu, e de s aconcada mala chi nde l’aiat battidu  a domo.
Abbratzendelu,  chentza podere trattennere sas lagrimas  issa puru, passendeli sa manu in conca e carignendeli sa cara:
“No ti devo perdonare nudda, gai luntanu…solu in terr’anzena…orioladu pro nois, cussas litteras…cantas penas as patidu! …Ma su rettore, pover’omine, s’ischeras cant’at fattu pro nois cuss’anghelu ‘e Deu! Sa zente mala cantu dannu faghet!
Già narat bene su diciu chi s’apparentzia ingannat”.
Daghi cussa femina manna finit su contu, restant tottu mudas, non bessit unu tunciu a nisciuna.
No isco si, cantas funt iscustende, apant cumpresu e rifrettidu.

giovedì 26 gennaio 2012

MALEFADADA

In luntanantzia, s’intendiant sas campanas de Santu Pedru: Roma si fut ischidende in cussu manzanu annuzadu de Santuaini.
In sa frimmada de su tram, duas feminas si funt appena saludadas.
“Ohi! Ite at a essere sutzessu.. cussa sirena chi so intendende”
“Bah! Non ant a essere sos carabineris andende a s’Istituto. Bi nd’ant pagu de zavorra. Nde las battint da ogni paste ‘e logu. Cussas piseddas sunt malas che fogu, fintzas cun sas fuschettas s’atzuffant.”
“Nono nono, mira chi est s’ambulanza, it’assustu.”
Una femina ipprammada cun sas manos in conca abboghinende nd’essit dai sa contonada:
“Ohi! Ohi! It’arrore, ite disgrascia mala, una pisedda si nd’est betttada da unu bascone de su tezu pianu. Bi nd’ant pagu de busdellu e de oriulos”
A s’ater’ala de su mare, sas iscolas funt già comintzadas e daboi de sas vacantzias de s’istiu, Luciana chi deviat faghere sa cuasta magistrale, non fut rientrada che i sas ateras a su convitto de sas offanas de gherra.
Addaghi sas cumpagnas l’aiant chiscada, sa monza , chentza s’illongare meda, aiat ripostu chi fut su Cumitadu chi dezidiat in ue las accollocare e issa non nd’ischiat nudda; ma cuss’iscugia non aiat cumbinchidu a nisciunu.
Tottu si l’ammentaiant a Luciana: fut naschida in su 1940 in d’un’istatzu affacca a Tempiu.
Fiza sola, non aiat connoschidu su babbu avieri, ca fut naschida tres meses appoi ch’issu fut mostu in gherra in d’unu bombasdamentu.
Sa mama si fut torrada a cojuare e i su idrigu, naraiat, non l’aiat fattu geniu perunu.
Si podet bene narrere chi l’aiat pesada sa onnomanna e l’aiat imparadu tentas cosas bellas. Fut creschida in campagna, in su silentziu, cantu feriat s’oju idiat chescos e animales e giogaiat meda a sa sola.
A battosdigh’annos fut più asta de sas fedales suas; una femina fatta, bella, fut unu fiore appena abestu in su manzanu de sa vida.
Sensibile, chentza maliscia, pessamentosa, amabile, a bostas malinconica. Custa fut Luciana cando fut intrada in su collegiu pro comintzare sa primma magistrale, ca cheriat bene a sos pitzinnos e si cheria faghere mastra.
Si mustrat luego ladina de bon’animu, timida, serena, Bisgonzosa, in printzipios, restait unu pagu appastada, moderada in sas peraulas, non fut né pisigula né pettegola, antzis poniat sempre sas paghes e i sas cumpagnas imparant a la cherrer bene: s’isganzada dusche de su risu, fut sa primma presentada sua.
In su collegiu sas dies funt tottu che pare: si deviant ripettare orarios, regulas e….pregadorias.
Sa Segunda Gherra nd’aiat messadu a reu giovanos meda e pagu l’impostaiat si cussos diffostunados aiant fitzigheddos de immannare e, gasicchè in su convittu, aggiummai tottu chentza babbu, settanta piseddas, dai sos deghes a sos vint’annos, bennidas da ogni paste de sa Sasdigna  funt in ie, pro istudiare. Pro divisa, giughiant unu grembiule nieddu e i su collettinu biancu e, tott’umpare, sempre custodiadas da una monza, si pesaiant a sas sese, andaiant a Missa, a immutzare, a iscola, a bustare, a istudiare, a chenare, a drommire sempre a su matess’orariu.
Aiant puru sos mamentos de recreu: poi ustadu, a s’ora de sa merenda, poi chenadu e i sa dominiga.
Funt sos mamentos pius bellos: sas pitzinnas mannas e minores, giogaiant e, fut in su giogu chi naschiant sas amicitzias e puru si a bostas si brigaiant, funt sempre aunidas contra sas monzas.
Luciana diponibile cun tottu, pronta in dogni occaisone, a aggiuare sas cumpagnas: a una pitzinna minore chi de cantu fut coi longa, non nde ogaiat azolas cando si deviat preparare, issa, pro no la faghere brigare dai sa monza, fintzas su lettu li faghiat ogni manzanu. E tottu ischiant chi una dominiga de austu, chi sas monzas las aiant giuttas a su mare, a s’ora de su bagnu, mentres chi funt tottu a modde nadende cuntentas, gioghende, tuffendesi e paliendesi s’abba pari pari, una si fut alluntanada unu pagu dai sas ateras. A unu zestu puntu, agitende sos bratzos che falaiat a fundu nde pigaiat abboghinende, che torraiat a falare; fut affoghende. Luciana si nd’abizat, nadende in presse si li ponet a costazu e resessit a nde la trazare a fora. Aiat leadu una trempa mala, ca, cudda chischende de s’abbratzare a issa, che la tiraiat a fundu e si l’aiat bida propriu fea.
In su cullegiu sas pregadorias comintzaiant coment’aberiant sos ojos: primmu e appoi de immuzare, de andare a iscola, de ustare, de chenare, de istudiare , de giogare de si coscare...
Non si contaiant sas Missas, sas comuniones, sos rosarios, sas novenas, sas preigas, sas adunanzas, sas devossiones a Nostra Segnora in su mese de maju, sa cuffessione ogni sapadu chi aiant aumentadu in Luciana, sos bonos sentidos chi li funt naschidos, sa fide, sa caridade, s’amore ‘e Deu.
Ogni manzanu fut sempre sa primma a falare a sa cappella. Ammanitzaiat s’astare, azendiat sas candelas, poniat sos libereddos in sos bancos e, appoi de sa Missa, preparaiat s’immuzu a su preideru chi ostas meda la faghiat sezere a leare su gaffè e i sos biscottinos umpare.
Si tratteniat sempre ca aiat probremas meda, piena de dubbios, cheriat sos cossizos da issu chi fut su direttore spirituale. Su preideru fut un omine de Deu, aqnzianu, pascenscile, chi la cumprendiat e aiat sempre sa riposta giusta a tottu sa preguntas; ma s’annu de su nie, fut ischigliadu malamente e aiat truncadu ambas ancas.
A postu sou, su munsegnore aiat mandadu unu preidereddu continentale, giovanu, feiteddu, ma simpaticu e ben’arregionadu: don Mario.
Luciana lu idiat, no solu primma e apoi de sa Missa ogni die e i su sapadu pro sa cuffessione, ma primma e poi de ogn’atera funzione e….nde faghiant medas.
E pianu pianu, intrant in grande cunfidentzia e, cando Luciana si cuffessaiat, nd’aiant de aju sas ateras ippettende su turn’issoro.
Una giuraiat chi una osta, imbenujada in su cuffessionale, Luciana fut iscoppiada a pianghere e i su preidereddu nde fut bessidu e l’aiat abbratzadu. Un’atera naraiat chi non fut beru nudda; ma fattu s’istat chi custa rejone fut in bucca a tottu sas cumpagnas e non che lis passant sos signos de su cambiamentu de Luciana chi, istorrada, oriolada, pessamentosa trascurat s’istudiu: in ue bi fut su preideru bi fut issa.
Sas pius malignas, cun ojadas, risigheddos e casch’iscuidada, antitzipant, nende e non nende, su supettu chi, passende da una ucca a s’atera, diventant un’accusa giara.
Intantu issa, fintzas s’ora de su recreu che passaiat in parlatorio cun su preideru, chi cando narait Missa e preigaiat, istaiat sempre giradu a s’ala de Luciana, pariat faeddende solu a issa.
Tottu si cagliaiant e si faghiant s’affar’issoro, ma idiant chi sas cuffidentzias tra Luciana e don Mario, funt passende sas lacanas. No chi calicuna, los aeret bidos fattende nudda de male, ma cumprendiant chi sa cosa si fut imbruttende chentza rimediu.
Luciana non fut pius sas chi aiant connoschidu, ma un’atera pessone, lanza che corru, ma sempre bella, istaiat appastada, non s’interessaiat de nudda, non goigaiat pius, istudiaiat pagu, de malumore.
Solu una osta si fut cunfidada cun s’amiga chi drommiat in su lettu affacca a su sou. Cussa pisedda si fut ischidada a sa una e l’aiat intesa succuttende, iffatta de piantu. Fintzas a sas tres, setzida in s’atta de su lettu, l’aiat tenta abbratzada e Luciana l’aiat abestu su coro: l’aiat cunfidadu chi issa e don Mario funt innamorados e disiperados. Comente si funt bidos sa primma osta, si funt piaghidos a pare e aggiummai chentza si nde rendere contu, die pro die, casch’ojada, casch’istrinta de manu, cumprendent e creent chi sunt fattos unu pro s’ateru. Issa ait chiscadu de lottare cun tottu sas forzas contra custu sentidu, ca cumprendiat chi si fut ponzende cun d’un’omine de Deu e non andaiat bene.
Chiscaiat de continu de ch’iscatzare cussu pensamentu chi pienaiat sas dies suas, ma pius foste si presentaiat sa refrega ca issu puru fut ammacchiadu, faghiat de tottu pro la idere a sa sola e la pienaiat de bugliettinos pienos de amore.
Sas monzas, in sos printzipios, cuntentas, mandaiant a Luciana, issas matessi a aggiuare su preideru e a faghere tottu sos sevitzios comente e unu giaganu e non abbastaiant a la cumprire e a l’antare, tott’in d’una, non s’ischit si lis fut arrivida casch’apporrida o ca issas puru viviant in custu mundu e pro malignas già funt malignas, cambiant assentu.
Comintzant a la vigiulare dai manzanu a sero, e pro ogni cosighedda, meraculu non li faghiant bessire sa becchina, li cumpidaiant su lettu, su comodinu, s’immariu, non la lasssaiant pius mancu accherare a sa sagrestia e non la fidaiant pius sola. Ogn’iscugia fut bona pro la castigare, fintzas sos cessos li faghiant pulire e aiant preubidu sas ateras de l’avvicinare.
Daghi s’est bida iscatzada e trattada che unu cane runzosu, fintzas malaida fut rutta. Sa mama fut arrivida unu manzanu: funt tres meses chentza s’idere e, invece de s’abbratzare sa fiza’ impunzadas dai sas monzas: chiss’ite tottu l’aiant nadu, l’iscudet duas ibbattuladas e la brigat malamente.
Luciana chiscat de si defensare, ma sa mama non cheret intendere peruna regione e aggiummai li fut giompida a pilos.
Dai sa mama s’ippetteiat cumprensione, invece l’aiat incosta e si fut sentida comente cattigada chentza perun’appoggiu.
Sos bugliettinos chi Luciana iscriiat e chi s’amiga a s’acua, resessiat a cussegnare a su preideru, funt pienos de disiperu nieddu, de unu dipiaghere mannu pro s’idere dipressiada dai tottu, fut in d’una situassione chi non podiat pius suppostare e fut a punta de ostulare su cheveddu.
Don Mario li ripondiat de aere unu pagu de pascenscia, ch’issu già giughiat in conca su modu de nde la ogare dai cuss’impicciu: oramai s’iscola fut a punta a finire e caschi dezisione aiat apidu leadu.
Unu sero, poi chenadu,s’amiga cussignat a Luciana unu bugliette de su preideru e issa, coment’e sempre , si che serrat in su cesso pro lu leggere.
Daghi si funt coscadas e i s’assistente nd’aiat istudadu sa lughe in su camerone, s’amiga s’abizat chi Luciana si nde pesat e li pariat chi fut cumpidende e boghendende cosa dai su comodinu, ma non bi casculat pius de tantu.Su manzanu appoi, coment’ogni die Luciana andat a iscola: giughiat sa buscia intuppida a punta a iggiarrare.
Da iscola Luciana non torrat.
A sas tres, sas piseddas intrant in s’istudiu ognuna eretta a su bancu sou. Sa monza s’abizat chi su de Luciana est boidu. Cambiat cara e comintzat a s’agitare. Chi essit impressada. Sas piseddas s’abbaidant tottu a pare mudas.
Accò a un’iscutta manna, sa monza torrat e si setzit chentza tunciare; sas istudiantes abbasciant sa conca subra sos liberos fattende finta de istudiare e s’intendiat sa musca olende.  
Ai cuss’ora Luciana che fut già in Olbia cun su preidereddu e i su sero matessi si sunt imbascados a Civitavecchia.
Don Mario l’aiat prommissu chi andaiat a faeddare cun su mussegnore, chi s’ind’essiat dai preideru pro la poder’affidare. Intantu che la giughiat a istare a domo de una tia ajana chi fut infemmiera in Roma.
A Luciana li pariat de aere toccadu su chelu cun sa manu: non l’impostaiat de nudda, su coro li fut iscoppiende dai sa cuntentesa e cun issu a costazu fut pronta a affrontare calesiat cosa e i sas conseguentzias de sa dezisione ch’aiat leadu.
Ma sas cosas non andant propiu comente creiat issa: sa tia, daghi cumprendet dai sos andamentos, chi cussa pisedda non fut comente l’aiat fattu crere su nebode, si li piatzat a muzighile tostu e li narat a si chiscare ater’accolloccu chi sa domo sua, fut una domo onorada.
Sa primma istoccada a palas.
S’accolloccu Luciana già l’acciappat: duos politzottos che la giughent a s’iscola de curressione.
S’ustima littera de don Mario, ponet fine e chentza remediu a tottu sas illusiones; pagas rigas pro si nde samunare sas manos. Bi naraiat ch’issu aiat rifrettidu, ma pro fostuna si fut abizadu in tempus de s’ibagliu chi fut fattende in d’unu mamentu de debilesa; aiat arrejonadu cun su mussegnore chi che unu babbu l’aiat abestu sos ojos. Mancu una peraula de iscugia, antzis chi non l’aeret chiscadu pius. Allizada: “Vigliaccu” pensat Luciana.
In su diariu chi sa giustiscia aiat apidu sutta sa trematta, Luciana aiat iscrittu, s’ifferru de cussu logu, sa solidade in mesu ai cussas chi pariant epeterranzas, ma chi funt solu piseddas difostunadas, disgrasciadas chi una vida malaitta aiat castigadu e pro tottu su male chi aiant rezidu, funt diventadas faulazas, violentas, infidiadas, ladras, malas, visciosas, istraffuttentes, calicuna fintzas in presone fut intrada.
Che unu raju chi falat dai chelu, arrivit a su collegiu, sa notiscia chi Luciana, issa e tottu, nd’aiat segadu su ballone de sa vida sua.
Sas lagrimas faladas subra su castolariu, misciadas a sa tinta, rigant de biaittu su fogliu in ue s’amiga fut fattende su compitu de latinu.