giovedì 1 maggio 2014

Sos giogos de pitzinnia


Sos giogos de pitzinnia
Dai pagu, nebodes mios cun sos cumpagnos, ant fattu una gara “de morrocula”e si sunt divestidos meda, tando deo m’apo leadu s’appentu de lis narrere comente giogaimis sos onnomannos, ca nois puru semus istados pitzinnos.
Mancu su pius fantasiosu de sos paggittos chi sunt creschidos cun megus in carrela de cuventu, creo apat potidu sonniare, cantu in sessant’annos, su progressu at offridu a sos pitzinnos de su duamiza : como ant tottu, cando fui minore deo, nudda.
Ma sa ‘oza de giogare est sempre sa matessi in dogni parte ‘e  mundu e in dogni tempus.
No aimis sa televisione chi addrummentat sa fantasia, comente a sos paggittos de como ch’ischint impreare solu sos poddighes pro cambiare sos canales e non su cherveddu e i sas manos pro si faghere sos giocattulos ( no nd’ant bisonzu ca los acciappant a furriadura già prontos e i sos mannos lis amus imparadu ebbia a comporare e furriare).
E poi,  non vivimis isserrados intro ‘e domo comente issos .
In carrela non b’aiat perunu perigulu (solu su manzanu e i su sero, cando andaiat e torraiat dai Thatari, idimis sa SCIA passende in s’istradone) e tando ch’istaimis sempre fora cun sos pitzinnos de affacca: apo proadu a los contare e, solu in carrela mia, fumis una barantina. Si podet narrere chi totta sa idda fut sa nostra e, mancari sas mamas  nos lassaiant andare a ue cherimis, non nos alluntanaimis meda  dai su ighinadu.
In s’ierru, su manzanu lu passaimis in iscola e poi ustadu, cando non pioiat, frittu o non frittu, istaimis in carrela e in sas vacantzias aimis totta die pro istare umpare: sa villeggiatura non s’usaiat e i sas dies de istiu funt longas.
Tzertos giogos los faghimis pius de tottu in s’istiu, ateros pius de tottu in s’ierru, tzertos funt de mascios, ateros de feminas, ma chentza probremas, giogaimis tott’umpare. In cheja e in iscola fumis ischirriados in mascios e feminas, ma in carrela, no bi casculaimis.
Non b’at mancu bisonzu de lu narrere chi in mia de tantos non mancaiat mai calchi isconzajogos chi non rispettaiat sas regulas e chi ajummai sempre che la finimis in briga, cando non nos atzuffaimis puru: sas feminas nos tiraimis sos pilos e i sos mascios s’iscudiant a pedra.

Giogaimis a dinari, a buttones e a gingiris, pagu a dinari ca nd’aimis pagu, pius a buttones, ca nd’aimis a busciaccas pienas, massimu de culatzos (gai giamaimis sos buttones de sas divisas de sos sosdados, e, sigomente nde fumis bessende dai sa gherra fut fatzile a nde buscare meda, mancari aliant su mesu de sos ateros) e gingiris (bicculos de piattos segados) puru nde podimis procurare.
In dogni carrela b’aiat caschi trettu chi nos pariat pius adattu ( su zippu naraimis) e sempre in cue nos ponimis. Non b’aiat limite a su numeru de sos giogadores, ma non superaimis mai sos battoro o chimbe e, aggiummai sempre, fumis feminas.
Sa primma, tiraiat contra su muru su inari o su buttone o su gingiri chischende de che lu lantare su pius luntanu chi podiat..
Sa ‘e duas, fut già unu pagu favoressida, chiscaiat de che lantare su sou affacca a su primmu. Non fut fatzile, ca si deviat valutare ‘ene sa distantzia e regulare sa fortza de dare a su coppu cun su bratzu. S’ultima chi ettaiat fut sa pius favoressida de tottu.
Sa regula fut custa: s’inchiat cando isterrende su prammu de sa manu, cun su poddighe mannu e i su ‘e s’aneddu, si podiant cavaccare sos duos buttones; s’invece, s’arriviat accalaizu a los toccare, fut “ungia”e s’aiat dirittu a un ateru tiru.
Sas cundierras comintzaiant cando b’arrivimis e non b’arrivimis a toccare ambos buttones; e cantas tiradas de poddighes nos daimis, miraculu non nos los isconzaimis.
Sa mastra mia, chi fut sa mastra Pischedda e viviat in s’asiliu in carrela ‘e cuventu, non cheriat chi sas iscolanas suas aerent giogadu a buttones ; su motivu non l’isco, ma fut gai.
In iscola cun megus b’aiat duas sorres Grascia e Magghia. Una die sa mastra (chi fossi su sero primu l’aiat bida dai su bascone gioghende a buttones) interrogat sa manna, chi no aiat fattu mancu sos compitos. Preguntat sa minore, chi li ruffianat comente aiat passadu su tempus sa sorre, invece de istudiare.
Sa mastra tando li narat de nde ogare a pizu tottu sos buttones, tantu l’ischiat chi los giughimis sempre fattu, prontas a giogare in calesisiat logu nos esseremus agattadas.
Grascia però giurat chi no nd’aiat manc’unu. Tando Magghia asciat sa coedda de sa sorre chi, in d’una busciacca ‘e sutta, giughiat, deo naro pius de chentu buttones chi sa mastra li faghet ponnere subra sa cattedra poi arrabbiada, li dat una passada de isculivittas chi si las at ammentare cantu campat, assumancu pro sa isgonza ch’at proadu addainanti de tottu nois.
Dai sa die, nisciunu at pius giogadu a buttones in carrela mia, ma nos ch’andaimis addaisegus de sa contonada.
  
Como in sos asilios, in sas iscolas, in sos giardinos bi sunt “gli scivoli” de ogn’astaria, adattos a s’edade, de plastica colorada chi sunt una bellesa, pro su divestimentu  de sos pitzinnos chi non s’istraccant mai, ma tando nos arrangiaimis comente podimis dadu chi fintzas a noi piaghiat a ischigliare.
Su piatzale addainanti de sa caserma de sos carabineris  e de sa pretura a fiancu a cuventu, fut ed est ancora pius in altu de s’istradone, assumancu unu metro e mesu. Bi creschiat s’eva pius alta de nois, e ch’istaimis sempre inie a mandigare panimpanedda, a giogare a remunire e a fagher sa gherra cun sas pedras a cua de mamas nostras. Pro nde falare a pianu de s’istradone, nos aimis fattu unu passatzu in sa terra nuda. Nos ponimis in altu a culimpipiri e nd’ischigliaimis. Torraimis a pigare e a ischigliare unu fatt’e s’ateru fintzas a nos istraccare. Sas chi giughimis sas mudandas, fumis sas pius fortunadas, a su massimu nos toccaiat unu anzu ca nos las istratzaimis; ite sutzediat  a sas chi no nde giughiant, bo lu lasso immaginare.

Sas pedras de olu
Massimu in s’istiu, setzidas in s’azanella, giogaimis a “sas pedras de olu”.
Tottu las aimis: funt chimbe pedras de riu, lijas lijas de sa mannaria de una mendula.
Las bettaimis in terra, nde leaimis una, la lantaimis in altu e la devimis tennere a daboi però de nd’aere accostu, primu a un’a una, poi a duas a duas, poi tres e una e a s’ultimu battoro tott’umpare, sas ateras pedras dai terra.
Su gustu fut  a resessire a faghere totta sa filera chentz’isbagliare.
Fut unu giogu de abilidade e i sas feminas fumis pius lestras ca, ettende sa pedras in terra, cando nde las devimis accoglire a una a una, chiscaiamis de las ippramminare  meda, cando nde las devimis accoglire  a duas a duas faghimis in modu ch’esserant restadas accoppiadas, cando nde las devimis accoglire tres e una, resessimis a nd’ettare tres affacca e una pius a dibanda, cando nde las devimis accoglire tottas battoro, fut fazile, ca las bettaimis ammuntonadas.
S’isbagliaimis, torraimis dai prentzipiu fintzas a resessire a faghere tottu sos passazos giustos.

Mi bastant pagos euros pro comporare sacchitos de cristallas pro nebodeddos mios, ma cando fui minore non fut fatzile mancu a las acciappare in sa buttega de tia Maria Frantzisca, a parte puru chi no aimis dinari, ma, comente pro ogni cosa, acciappaimis su remediu.
In su Montiju fut tott’avinu: nde leaimis a cantos mannos e lu trabagliaimis in sas pedras de s’iscalinada de cuventu.
Rupiaimis a chie podiat rupiare de pius e, subra su rupiu attappaimis forte s’avinu girendelu a dogn’ala fintz ‘a cando diventaiat modde modde e si podiat trabagliare.
Sas feminas aimis pius fantasia; cun s’avinu faghimis de tottu: poppias, cicchereddas, vasittos e puru sas laddaras. Sos mascios solu ballas. Las faghiant tundas tundas e lijas lijas girendelas e rupiendelas in mesu ‘e sos prammos de sas manos e poi las poniant a asciuttare in su sole. Aiant unu difettu però chi si las zembaiasti forte calchi osta s’ippaccaiant.
Fut  unu  de sos giogos chi  sos mascios faghiant a reu,  bi pesdiant seros intreos e si nde sueraiant.
Pare gai, ma pensendebei  ene, bi cheriat una grande abilidade, impignu, attensione e inteligentzia: primmu de faghere pastire sa laddara, deviant istudiare sas mossas de faghere pro impeigare  sos ateros.
Lis serviat un’ogiada pronta umpare a sa “manualità”narant como, ca deviant essere prezisos cando addobbaiant sa balla pro regulare s’arruncada e i sa fortza de imprimere. Gasichè   custu fut unu giogu chi los impignaiat meda e tra issos non regnaiat de tzertu sa paghe. Cando giogaiat unu paggittu ch’istaiat in carrela manna, unu pagu tirriosu chi non baliaiat de perdere, pastiat sa pula, ca sos mascios funt lestros a impreare sas manos.
Non tottu tiraiant sas laddaras in sa matessi manera: bi fut chie poniat sa man’in terra,  cun su poddighe ‘e mesu tratteniat su poddighe mannu affacca a su coppadore e daghi lu mollaiat, cun su coppu chi leaiat, sa balla pastiat che…….una balla.
Bi funt sos ch’invece tratteniant, cun su poddighe mannu, su ‘e duos poddighes ch’iscattaiat che una molla lantendeche luntanu sa balla.
E ancora bi funt sos chi, ficchidos, inghiriaiant su poddighe mannu cun su ‘e duos poddighes, in su toffittu chi bi resustaiat, poniant sa laddara, pigiaiant s’anca, subra su enuju appoggiaiant sa manu  e faghiant iscattare su poddighe mannu cun fortza. 
M’ammento chi faghiant duos giogos a”pola” e a “triangulu” naraiant:
pro giogare a “pola” faghiant unu toffu in su terrinu, poi si poniant tottu a sa matessi distantzia e, a turnu lantaiant sa laddara chischende de che la fagher’intrare primu  in su toffu, pro podere sighire a giogare e si nde leare  sas laddaras chi zembaiant;
pro giogare a”triangulu” invece, sempre in d’unu trettu in paris, faghiant cun d’unu roccu o una pedra a punta, unu triangulu  e in sos lados ogni giogadore b’assempiaiat duas o tres laddaras, e, a unos duos metros, una linia in ue affilaiant sos coppadores  (su coppadore fut una laddara pius manna de sas ateras). Unu fattu ‘e s’ateru, sos pitzinnos tiraiant, su coppadore issoro, pro chiscare e cuppire sas laddaras: ognunu si nde leaiat sas  chi resessiat a nde ogare dai su triangulu e, dagh’intro, non bi nde restaiat manc’una, sa pastida fut finida e torraiant a comintzare. Calchi osta faghiant custu giogu: unu si poniat ficchidu e, in mesu de pes sa laddara de un’ateru, istringhiat sa sua, tra su poddighe mannu e i su ‘e duos, a s’astaria de pettorras, leaiat sa mira e che la lassaiat ruere subra sa chi fut in terra: si la zembaiat, si nde la leaiat.
Giogaiant oras e, daghi tzessaiant, calicunu, chi si ch’andaiat annuzadu, bi fut sempre.

venerdì 28 marzo 2014

Sos carvonajos

Sa zente de como, non leat mancu sa podda a atzendere un allumminu, bastat girare su rubinette e i su furreddu de sa cucina a gas est prontu cun su fogu, ma sessant’annos faghet, in sas domos bi funt sos furreddos a carvone.
Funt fattos in muradura, in su pianu b’aiat unu boidu cun s’abertura puru a s’ala ‘e nanti, de una trintina de centimetros de lasgaria e de profundidade, in ue si che   tzaccaiat su furreddu de ghisa cun sa  greglia, chi non deviat toccare su fundu in ue che falaiat sa chejna chi daghi fut meda si nde ogaiat cun sa palittedda.
Subra sa greglia si poniat su carvone e s’atzendiat dai fatta ‘e die pro uddire su latte e faghere su gaffè pro s’immurzu.
Si lassaiat sa braja sutta sa chejina pro la torrare a acchiccare pro coghere su mandigu de s’ustu e de sa chena.
Ogni familia si faghiat sa provvista de su carvone. Sos montagninos assumancu duas bostas s’annu, passaiant a lu endere e non si cumprendiat chie fut pius nieddu, su carvone o issos matessi chi l’aiant fattu e chi giughiant sempre in conca unu saccu  de navutza a disa de cappucciu, chi lis cavaccaiat puru sos coddos.
Daghi faghimis su fittu, nonnu los cumbidaiat a biere e, si aiant aju, nos contaiant comente si faghiat su carvone: si poniant in d’unu logu in paris e in mesania piantaiant unu palu altu e, cun sos rattos de linna de chescu, in gir’in giru, faghiant un’ispessia de piramide a iscalitta. Sistemaiant sa linna fitta fitta, e, pro tappare sos ispatzios boidos che tzaccaiant rattos pius minores, in modu chi non s’esserat asciada sa fiacca. Appoi assaccarraiant tottu cun sa terra, ca gai, sa linna, podiat brujare a pianu a pianu. Nde ogaiant su fuste de mesu e, in su boidu chi lassaiat, chi giamaiant sa ziminera, poniant sa braja atzesa e tappaiant. Comintzende dai sa punta, in altu bi faghiant calchi pertusu pro s’aria e, a segundu de su colore de su fumu chi essiat, nde faghiant ateros sempre pius a ingiosso.
Pro ottennere su carvone, bi cheriant dai bindighi a vinti dies. Sos carvonajos drommiant affacca a sa chea, ca li deviant dare tentu die e notte, proite  bastaiat pagu a che finire tottu in chejina. Daghi sa linna fut totta brujada, si lassaiat istudare. Pienaiant sos saccos de carvone e andaiant a sas biddas a lu endere.
 


lunedì 17 febbraio 2014

Unu remediu pro ogni male

Como, fintzas pro un’istroppieddu de nudda, chi, cando fui minore, curaimis (pro modu ‘e narrere) cun appena de salia, amus prontos sos cerottinos meigados, ma, sende pitzinna, non fut in dogni idda chi bi fut su duttore e i su buttecariu e gasighì pro ogni dolore si chiscaiat su remediu cun su chi s’aiat a dipositzione e chi non costaiat nudda.
Fut a sas feminas mannas chi preguntaimis cando aimis calchi bisonzu.
Aggiummai solu feminas funt sas chi s’occupaiant de custas fainas, sos omines non si b’impicciaiant tantu.
Issas aiant imparadu dai sas mamas e, noi, amus imparadu da issas.
 
Dolore ‘e conca
Si leaiat unu muncaloru e si pigiaiat de rujadis, fintzas a lu faghere a disa de fasca, si ligaiat a s’astaria de su fronte cun d’unu nodu ben’istrintu addaisegus e i su dolore allenaiat.
Non isco comente e si b’at unu motivu iscientificu, ma custa fascadura faghiat bene.
Sempre pro su dolore ‘e conca si podiat impreare calchi pannigheddu iffustu in aghedu chi si poniat in memmos.
 
Cando doliat s’orija, si poniat un’ appena de ozu ‘e immanu in d’unu cocciare e si faghiat intebiare, non cheriat  troppu casdu.
Si faghiat coscare de fiancu su chi aiat su dolore, bostas meda funt pitzinnos, e, intr’e s’orija si che ettaiat a buttiu a buttiu s’ozu tebiu e poi si poniat unu pannu de lana.
 
S’impreaiat unu ranu de pibere o de sale russu chi si poniat in s’istampa de su casciale. Deo non apo proadu mai, ma naraiant chi faghiat bene.
 
Cando nos bessiat su ranzolu, andaimis a una femina chi “cosiat s’oju”.
Issa infilaiat su filu in s’agu e l’appoggiaiat in sas pibiristas pius bostas, nende una pregadoria.
Ma naraiant puru chi faghiat bene de bi passare una cosa ‘e oro e bastaiat un aneddu.
 
Pro sos ojos rujos, cando leamis calchi coppu de aera o b’aimis malighinzu, nos faghimis sos impaccos cun sa camomiglia tebia
B’iffundimis un’istratzitu, lu trippiaimis e nos lu ponimis in ojos, bi lu lassaimis un’iscutta e poi lu torraimis a iffundere.
Dolore ‘e ula
Pro su dolore ‘e ula sas mamas nostras nos faghiant biere su latte casdu cun su mele, primmu de nos che coscare.
 
Cando fumis romadiadas e leadas de frittu, nos faghiant ponnere un’iscutta manna sos pes in s’abba casda a cantu la podimis agguantare e luego nos faghiat bene.
 
Si faghiat iscasdire ene unu mattone ‘e furru, s’imboligaiat in d’un’istratzu de lana, si poniat in pettorras e i su casdu soviat su catarru.
Chie invece aiat su semen de linu, preparaiat sa pappina. Si faghiat buddire su semene fintzas a ottènnere, un’impastu cascu meda ca si che deviat inciumire totta s’abba. Custa pappina chi manteniat su calore,  si poniat in d’un’ipessie ‘e buscitta o s’isterriat in d’unu pannu russu e s’appoggiaiat a pettorras.
 
S’abba ‘e tuccaru ti faghiat che i sa manu ‘e Deu.
In d’una tatzitta si poniat a buddire unu odale de abba in ue si soviant duos cocciares pienos de tuccaru, si lassaiat accaddada fintzas chi faghiat sos bubullones, poi, daghi iffrittaiat appena, si iiat pianu pianu.
 
Si non bastaiat sa camomiglia, si frigaiat sa matta cun s’ozu tebiu.
In d’un’istezigheddu, s’iscasdiat s’ozu ‘e immanu, si faghiat coscare a matt’in astu sa pessone chi si sentiat male.
Sa chi frigaiat, cun sa man’abesta, s’iffundiat sos battoro poddighes, poi, cun d’unu movimentu lentu, premende ma non troppu, frigaiat s’ozu dai sutta s’imbiligu fintz’a sa ucca ‘e s’istogomo. Daghi finiat cavaccaiat sa matta cun d’un’istratzu de lana pro la tennere casda e li passaiat.
Sos bemmes
Como non s’intendet pius de pitzinnos cun sos bemmes, ma primmu, aggiummai sempre, sos  chi suffriant de dolore ‘e matta, fut ca giughiant sos bemmes.
M’ammento chi mama nos faghiat sa corallina. Mi mandaiat a la comporare da ue tia Maria Frantzisca chi la pesaiat a unzas e l’imbologaiat in d’unu pabileddu.
L’attiant dai Salighera, fut un’ipessie de lana ‘e contone  o paza marina chi creschiat in  sos iscoglios. Si preparaiat che i sa camomiglia, ma resustaiat pius oscura e bi cheriat tuccaru meda pro che la podet tragare ca fut rantziga che velenu.
Si deviat dosare ene, e non si nde podiat biere cantu cheristi ca fut tusconosa.
Sos porros
Pro sos porros s’impreaiat su latte de sa figu, chi si frigaiat bene subra e si lassaiat asciuttare. Si proaiat tantas bostas, ma non sempre nde ruiant.
Tando, s’andaiat a un omine chi a parallumene giamaimis Leperaju. In d’unu filu de rocchette, faghiat tantos nodos , cantos funt sos porros fossi nende calchi  pregadoria e daghi andaiat a campagna, che poniat su filu sutta a una pedra.
Daghi su filu si frazigaiat, sos porros nde ruiant.
Sa pertosse
Fut unu tusciu malu chi cupiat sas criaduras, chi a dogn’attaccu si nde sueraiant e lis mancaiat su repiru.
Naraiant chi faghiat bene a cambiare aria, tando ogni sero sa mamas, da intro ‘e idda che giughiant sos fitzos a punta ’e Cannedu pro lis faghere repirare aria ona.
 
Chie suffriat de pressione asta, si curaiat cun sa pigulosa chi si nd’acciapaiat a cantu nde cheristi.
Si faghiant buddire sas fozas e si iiat su decottu unu pagu ogni die.
Calicunu, pro faghere su decottu impreaiat puru sas fozas de olia.
Si invece, sa pressione fut bascia, si sutzaiat sa licuirizia.
 
Capitaiat a bostas de nos faghere calchi brujadura, chi mancari minore doliat meda, tando bi ponimis subra una fitta de patatu cruu, chi, si no ateru, l’iffriscaiat o, si no , bi passaimis appena ‘e ozu de immanu.
Si nos brujaimis in manos, nos la passaimis in sos pilos; naraiant chi gai non bessiant sas ampuddas, e fut beru.
 
Su piogu s’agattaiat a reu, ma non s’agattaiant sos remedios de oe, tando, si passaiat in sos pilos, un’istratzittu iffustu in petroliu, si passaiat s’ippiglioneddu fine e i su piogu nd’ischigliaiat pius fatzile. Pro su lendine, sas feminas si setziant in su sole, faghiant ponnere sa conca de sos fitzos in coa e, cun sas ungias de sos poddighes mannos, a un’a unu l’ischitzaiant.
 
Sutta sos pes, propiu in s’attaccadura ‘e sos poddighes, si frommaiant ipessie ‘e taglittos dolorosos  meda, tando mama soviat appena ‘e ozu poschinu o iscasdiat unu bicculu ‘e lasdu e nos lu passaiat: bidisti sas istellas, ma sanaisti immediatu.
 
 Sos isconzos
Capitaiat de ponnere male unu pè o de s’isconzare s’anca, su bratzu, unu bulzu….Pro custas cosas, nisciunu chiscaiat su duttore, ma s’andaiat a sa frigadora. In bidda bi nd’aiat  tres o battoro cun custa dode, capatzes de  ti ponnere a postu in duas, tres bostas.
Non aiant istudiadu, a bostas no ischiant mancu leggere e iscriere, ma, pro istintu e cun sa pratiga, frighende cun s’ozu e immanu casdu, pianu pianu, ischiant sistemare ogni cosa. In cambiu non cheriant nudda, ma las regalaiant.
 
Impreaimis s’azu ipperradu e bi lu frigaimis subra o, si no, cun s’ungia de su poddighe mannu bi faghimis una rughe, premende foste chi lassaiat su segnu, ma su malighinzu passaiat.
 
Pro sas venas varicosas, ma puru pro ateros probremas, s’attaccaiant sas ambesues.
Pro si las procurare bastaiat de intrare a ancas nudas in caschi riu o trainu, chi s’attaccaiant a sa sola.
Pro las attaccare a sas pessones chi nd’aiant bisonzu bi cheriat attinzione e pratica.
 
Unu bicculu ‘e lasdu bastaiat pro dare unu pagu ‘e sulovu.
 
Cando ruimis o nos attappaimis sa conca a calchi logu, nos bessiat luego su tzurumbone; pro nos los abbasciare bi poniant unu soddu e premiant foste.
 
Pro sas bessidas, sos iffogos, sas infiammatziones, su remediu fut sa pitiga. In sos ostos, nde creschiat fintzas troppu e non costaiat propriu nudda.
Si leaiant sas fozas e si pistaiant cun d’unu bicculu de linna in d’un’istezu de linna (linna cun linna).
Sa pappina chi nde resustaiat, si poniat in d’unu pannu russu e s’appoggiaiat in su puntu in ue bi fut su male.
 
Si preparaiat unu decottu cun sas fozas de olia e i su corzolu de s’avure, ma bi fut  puru chie impreaiat sas fozas de pitiga.
 
Pro sos pilinzones
In s’ierru faghiat frittu meda, tzertos manzanos de bennalzu e frealzu, cando nos nde pesaimis e nos accheraimis a carrela, idimis pendende dai sas teulas de sas cobesturas sos candelottos  de ghiacciu.
Cun su frittu nos bessiant sos pilinzones in pes e in manos: sos poddighes rujos e biaittos, s’uffiaiant e doliant, ma su malu fut su malighinzu chi non ti lasssaiat pasu.
Si curaiant, pro modu de narrere, ponzende sos pes a modde in abba casda meda in ue si soviant duos punzos de sale russu. Ma si faghiant puru impaccos cun su decottu de fozas de nughe.
 
Cando sos pitzinnos funt minores meda e pianghiant, chentza cumpendere it’aiant, sas mamas lis daiant sos cabijos de tuccaru: in d’una garzetta poniant unu odale de tuccaru, la ligaiant e resustaiat un’ipessie de cariasa. Sos pitzinnos appagados si cagliaiant.
Si non resessiant a andare ‘e su copus, sas mamas iffundiant in s’ozu unu rattu de pedrusimula e cun su runcu l’istimulaiant s’anu, fintz’a cando sa criadura si liberaiat.
Un’ateru remediu chi s’usaiat de frecuente, fut su lavativu. S’impreaiat una disa ‘e pira de gomma ruja che i sos mattones de furru, si pienaiat de abba tebia e sale o de camomiglia e si b’applicaiat una cannedda.
Su licuidu ‘e sa peretta (si giamaiat gai) si che premiat in s’anu e isgiuccaiat sas istentinas.S’effettu fut immediatu.
 
Si poi tottu custos remedios non serviant a nudda, bi fut sempre calicuna chi faghiat……..sa meighina ‘e s’oju.
 


giovedì 16 gennaio 2014

Sos tzappadores

Penso chi su ‘e su tzappadore, siat su trabagliu pius antigu de su mundu:  non si nde podet faghere a mancu puru oe, ca non podimus faghere a mancu de mandigare: sunt cussas manos rutzas e pienas de gallos chi ant mandadu addainanti su mundu.
Lu ponzo umpare a sos trabaglios pesdidos solu ca, cando fui minore si faghiat cun sa tzappa, un’attretzu fattu solu cun d’una lama de ferru cuadrata, chi a un’ala giughiat un’ipessie de loriga in ue si che tzaccaiat una maniga de linna, chi serviat a ruppere sa terra  e a nd’irraighinare sas evas malas.
Pro fostuna como s’impreant  attretzos modernos chi ant illebiadu s’omine da una fadiga pesante.
A narrere tzapadores e a narrere poveros (tando) fut sa matessi cosa ca, possediant solu sa tzappa e i sa fortza de sos bratzos.
Trabagliaiant a sa zoronada dai s’avreschida a s’iscurigada: unu coppu fatt’e s’ateru (non bi cheriat perun’istudiu, ma solu incrinu, fortza e voluntade), a sa sola o in cumpagnia, affrontaiant cunzados mannos chi bi cheriat dies e dies de trabagliu e de suore, pro nde ‘ennere binchidores.
No est chi giughiant una divisa, ma in conca mia funt calzados cun sas craccas chi funt rinfortzadas, in sa sola, dai sas bullittas e in sos taccos, dai sos zoos, ca deviant durare meda, non giughiant calzas, ma s’imboligaiant sos pes e i sos cambutzos cun sas petzas de pes (istriscias longas de roba), sos calzones de frustanu betzos e tappulados, sa camija chi fut istada unu tempus bianca, sa gianchetta iscorriolada, sa cicìa abbattilada e unu muncaloru mannu chi lis serviat a si lu ponnere in su attile pro si devensare dai su sole, chi lis coghiat sa cara.
Sos pius funt sabios,  massimu sos antzianos, misuraint sas peraulas, aiant imparadu dai sa natura.
In campagna podiant osservare e meledare e, puru sos betzos, chi ostas medas non ischiant né leggere né iscriere, in fattu de tempus, de istagiones, de luna , de sole, de  istellas, de abba, de entos, de sas aeras nd’ischiant pius de unu tzaravagliu. No solu, ma connoschiant sos poetas sardos e ischiant a mente bicculos de sa Divina Commedia,  de sos poemas antigos,  de sa Bibbia….
Connoschiant sas piantas e comente las contivitzare, distinghiant sas evas bonas dai sas evas malas,  a ite podiant faghere bene e comente las impreare.
No ischiant solu tzappare, ma si ettaiant a faghere ogni trabagliu  chi richiediat sa  campagna  in d’ogn’istajone: laurare, semenare, messare, assedare, triulare, piantare, pudare…..e non diat bastare unu liberu pro narrere tottu su chi faghiant.
Cincinnato trabagliaiat sa terra e Maria Teresa d’Austria aiat nadu chi, su  trabagliu de su tzappadore campaiat tottu sos ateros trabagliadores. Pro Catone fut s’onore pius mannu a essere cussideradu “bravo agricoltore”.
 


lunedì 30 dicembre 2013

Sas “intradas e i sas bessidas”

Sa devossione pro sas animas de su Pusgadoriu, est istada sempre manna in sas biddas nostras; l’amus imparada dai sas mamas e dai sas onnamannas.
Pro ogni bisonzu, primmu de andare a su duttore, nos ingramesciaimis a Deu, a Nostra Segnora, a sos Santos, ma pius de tottu a sas Animas.
Sas “Chentu Recchias” fut sa pregadoria de sa zente umile, fatzile fatzile, chi andaiat deretta a aggiuare un’anima a nd’essire dai pena e, in su matessi tempus, daiat consolu a chie pro issa pregaiat.
Non creo chi mamas e onnamannas, aerent cumpresu ene su significu giustu de ogni peraula chi, ostas medas istroppiaiant, ca si pregaiat in latinu, ma su chi contaiat fut s’intentzione, sos sentidos, su modu, sa devossione, sa fide in sa potentzia e i sa caridade de sas animas chi nos succurriant in su bisonzu.
In sa drottina imparaimis chi nois pregaimis pro issas e, issas, pro nois.
Su duos de austu, sa die de su “Pesdonu de Assisi” fut s’occasione chi ogni bona cristiana non pesdiat pro ottennere s’indulgentzia prenaria, a sas animas de su Pusgadoriu: las bisaimis comente las bidimis in sas immagineddas, inghiriadas de fogu, a pilos falados, cun sos bratzos asciados a chelu, ingramescende.
M’ammento chi su cuventu restaiat abestu dai manzanu fintz’a notte pro “sas intradas e i sas bessidas”, gai si naraiant.
E dai manzanu fintz’a notte, fut pienu de feminas: pitzinnas, mannas, betzas.
Intro ‘e cheja, piena a dogn’ora, ognuna pro contu sou, naraiat sa pregadoria, su Babbu Nostru, s’Ave Maria, su Groria Patri, pro s’anima chi cheriat liberare; poi essiat a fora, si frimmaiat addainanti ‘e su postale, girada a s’ala de su Campusantu, naraiat a s’iscugia sas Recchias e i su De Profundis, propriu e solu pro cuss’anima.Torraiat a intrare e pregaiat pro un’ater’anima chi aiat bisonzu de suffragiu, torraiat a bessire, sempre a cara a su Campusantu, ateras Recchias, ateru De Profundis.
Ognun’aiat sos mortos suos: parentes, amigos, bighinos, connoschentes.
Deo puru faghiat “sas intradas e i sas bessidas” a cantu podia acchippire, pro tottu sos chi m’ammentaia e i sos primos funt nonnu e mama Canduffu.
Cust’intra e bessi  continu, e tottu a sa muda, duraiat cantu fut manna sa die.
Un’ateru modu de liberare un’anima de Pusgadoriu, fut a samunare  sa “uda”:  feminas medas faghiant custa prommissa pro dare sulovu a calchi parente mortu dai pagu  pro li  miminare  sa pena meressida, pro sos peccados chi aiat fattu in vida.
Sa “uda” funt tottu sos pannos chi, una pantolza, imbruttaiat cando s’illieraiat.
Tando, de criaduras nde naschiant si podet narrere dogni die, e tottu in domo e pro  su pastu s’impreaiant pannos medas. Chie cheriat faghere gosare a un’anima cust’ aggiudu,  pro l’incutziare su tempus de sa pena ch’aiat de iscontare, cando s’illieraiat calicuna chi connoschiat, li pediat sa “uda” pro bi la samunare.
Sas feminas chi aggiuaiant sa pantolza, li poniant totta s’ipoglia, un’ala.
Issa si leaiat sos pannos bruttos e bi nde los torraiat nettos e asciuttos. Andaiat a su riu a sa muda (custu fut s’impositu chi deviat fagher su trabagliu preghende e chentza tunciare mancu una peraula cun anima vivente) e si, in su riu, b’aiat ateras feminas chi ischiant de sa prommissa, non la faeddaiant.
Su duos de Santandria, sa die de sos Mortos, fut totta pro issos. Dai sas dies innanti,  chie aiat sa losa, la puliat, bi poniat sos lumicinos, sos fiores chi creschiant in sos ostos, pagos: calchi rosa si podiat bidere in sas losas de sos pius riccos  umpare a  sos restrattos de sos chi aiant lassadu custu mundu.
Sos chi non aiant sa losa, attacciaiant bene su tumulu, sa terra nuda in gir’in giru addainanti ‘e sa rughe de linna cun su lumene  e i sos annos, iscrittos in tinta niedda de su parente chi bi fut interradu sutta; subra sa terra poniant ses  lumicinos  in fromma de rughe e calchi fiore de campagna ligadu in sa rughe.
Tottu s’istiu e fintz’a Santuaini, che arigaiat  chentza pioere mancu un’uttiu ‘e abba, ma, pariat fattu apposta, sa die de Sos Mortos,  sas aeras s’isconzaiant  e pioiat che dai fustes:  sas carrelas affacca a su Càmminu pariant trainos, cun su ludu a cambutzos. Ma tottu andaimis su matessi a su Campusantu a manzanu e a sero: sas feminas, aggiummai tottu estidas de nieddu, ca su luttu pro unu parente custrintu, duraiat annos (un’attia, pro narrere, non si nde lu ogaiat pius), poi de aere pregadu ognuna pro sos suos, cun su rosariu in manu, attraessaiant tottu su campusantu, nende Recchias a reu pro tottu sas animas.
S’idiant puru omines meda, ripettosos cun sa cicìa in manu e poi, sos pitzinnos: pariant chi si ettaiant boghe, ca, b’accudiant da ogni chirriu de idda. Primmu, cumpostos, calchi pregadoria la faghiant, comente lis imparaiant sas mamas, poi, già s’ischit chi si leant tottu a giogu, e tando curriant, si pessighiant, brigaiant,  istaiant pighende e falende dai s’istatua ‘e mammaru de “Tiu Ragas”; ancora b’est addainanti de sa losa, s’istatua de tiu Zuseppe Melone setzidu, bestidu a s’antiga.
Mancari cun timoria, tottu s’accheraiant a sa gianna de s’ossiga chi fut sempr’abesta. S’ossiga fut che un’appusentu mannu, ma assumancu tres metres pius affunguttu ‘e su pianu ‘e terra, in ue su becchinu ch’ettaiat sos ossos chi funt restados, de sos chi che funt interrados dai ora: s’idet chi faghiat a furriadura ca funt ammuntonados affacca a s’abestura e, sos pius  arriscadittos giompiant a toccare calch’ossu. Podisti idere ancas, pes, bratzos, ischeletros intreos, tottu a miscia a pare, sas concas invece che lodduraiant a fundu.
Poi ustadu, dai chitto, su rettore cun su giaganu, attoppaiat a su Campusantu, derettu a sa rughe, faghiat sa pregadoria inghiriadu da unu fiottu de feminas prontas a lu tirare a un’ala e a s’atera; fintz’a sas coeddas l’agganzaiant pro chi esserat andadu a sa losa o a su tumulu de sos parentes. Tando bi fut s’usantzia de fagher narrere sos “reponsos” a sos mortos, addainanti’e sa tumba. Si pagaiat unu tantu pro ogn’anima e gasighì  chie lu giamaiat a dresta, chie lu tiraiat a manca.”Benzat a innoghe” “Como toccat a mie” “Bi l’aia nadu primmu deo” “Nezat unu  reponsu pro s’anima ‘e Ainza, como pro Antoni, non si c’andet, nezande unu pro babbu” “Frimmessi in custa losa” “Ma toccait primmu a mie” “Ma a i custa li enit de passazu”…….
Fut una tzantara ca, tottu sas chi aiant sa possibilidade, non podiant negare su “reponsu” a sas animas de sos mortos issoro e pesaiant unu busdellu chi mancu sas  corroncias gai
Su rettore, cantu fut mannu su sero, in mesu a sa cunfusione, andaiat da una losa a s’atera, si frimmait addainanti: Libera me domine de morte aeterna in die illa tremenda quando coeli movendi sunt….,  bettaiat unu odale de Abbasanta: su giaganu incasciaiat su inari e truvende.
Pro sos funerales e pro sa Missa de su mese, si, sos parentes daiant un’offesta comente si toccat, sos padres de cunventu, addainanti ‘e su postale chi restaiat impamparriadu, ammanitzaiant su catafalcu: fut un’intauladura de linna  a duos pianos, de s’astaria de unu metr’e mesu, cavaccada fintz’a terra, da unu mantu mannu de vellutu nieddu oritzadu cun d’unu gallone indeoradu,  cun d’una cant’e rughe ricamada cun filu de seda grogu e filos de oro e a s’ala ‘e nanti una conca de mostu subra a duos ossos incrociados e infines,  battor candeleris cun sas candelas atzesas  e, solu, a lu idere, ti poniat in affrissione.
Subra si poniat su baule  de modu chi, sos  pes de su mostu esserant resustados a ojos a carrela, invece pro sa missa de su mese subra su catafalcu bi poniant  su restrattu incorniciadu.
Cun sos paramentos violittos, sos pius de lussu, su padre (cando non funt tres) naraiat sa Missa, poi , in prutzessione, primmu su cherichetto cun sa rughe, poi issu e fattu frà Lorenzo, cun su turibulu da ue essiat su fumu de s’incensu, falaiat fintz’a su catafalcu. Naraiat sas orassiones in latinu a boghe asta,  zantzighende su turibulu  a cantu podiat pro faghere essire fumu meda, incensaiat in gir’in giru e, in fines cantaiat:  Dies irae , dies illa solvet saeclum in favilla teste David cum Sybilla….chi faghiat pigare unu prammu de tudda.
Sos poveros, si deviant accuntentare de sa Missa “bascia”. Fintzas in sa ressigna faghiant sa differentzia: si fut zente nodida e ricca, su lamentu tristu de sa campana duraiat mancari mes’ora, si invece su mortu no aiat possidentzia, pagos toccos ippiccios bastaiant.
Ognunu, est beru, pregaiat pro sos mortos suos, ma tottu pregaimis pro sas animas immentigadas ca non aiant pius a nisciunu  chi lis aeret  potidu narrere una Recchia.
Sas pius devotas, si leaiant su seguru  e daiant s’offerta pro s’assentare a “Le Sante Messe Perpetue”
A sa devossione pro sas animas funt ligadas usantzias chi si sunt perdidas.
In sa notte tra s’unu e i su duos de Santandria, s’ammanitzaiat sa “Chena ‘e sos Mortos”.
In sas pius domos sas pobiddas, primmu ‘e si che coscare, apparitzaiant: isterriant sa tiatza bona in sa banca, poniant sos piattos, sos frebeuccos, sas tatzas, su tatzone ‘e s’abba, s’ampulla de su inu, ma non cosa a punta. Coghiant sos maccarrrones e bene cundidos los lassaiant in mesu ‘e banca. Poniant su casu, pane, cariga e puru sos pabassinos, ca, naraiant chi in cussa notte, sos mortos torraiant e deviant agattare su netzessariu pro si consolare. S’incras  su mandigu fut chentza tzirigadu e i sos parentes bios, s’agattaiant cun s’ustu prontu.
Sa die ‘e sos  Mortos, sos pitzinnos, andaimis peri sas domos a pedire a…”sos Mortos”
Aimis, aggiummai tottu, una buscitta chi serviat a bei ponnere su chi nos daiant e chie no, ligaiat sos battor chirrios de unu muncaloru. Cun sas pitzinnas de affacca, unu fiottu mannu,  deo e sorre mia, tzoccaimis in sas domos de su ighinadu, nende “A sos Mortos, diannos a sos Mortos”. Tando sa padrona ‘e domo, nos faghiat intrare e nos daiat calchi pabassinu, nughe, cariga, prunasda, castanza, melaghidonza, melagrenada, calchi soddu e, tottu a misciu a pare pienaimis  sa buscitta.
Ognuna nos dait su chi podiat, solu calicuna, de mala rebusa, nos che giagaraiat.
Coment’iscurigaiat nos che retiraimis tottu a domos nostras.