venerdì 29 novembre 2013

Una die che un’atera



Sa sorre l’aiat cherfida a bustare a domo sua: “Assunessi sa die de Nadale, non ti cherzo idere sola in sos battoro muros.”l’aiat nadu detzisa su ser’innanti.
In banca, nisciunu aiat fentomadu cussu fizu chi li fut istratzende su coro: e allu chi fun aggiummai duos annos chi non ischiat pius nudda de issu  che inguglidu dai su nieddu orrorosu.
A s’interighinada, comente fut torrada a domo, aiat accroccadu e tando,  sas lagrimas, trattesas totta die, aian infustu sos cavanos e non chircat nemmancu de si los asciuttare.
Fut leada de frittu, s’aiat preparadu sa buscia de s’abba calda e si che fut corcada.
Tottu a s’iscuru, luntanu dai su burdellu de sas dies de festa, dai sutta su cabidale aiat leadu su rosariu ma, pius chi pro pregare, pro non pensare. Già aiat sempre pregadu meda, ma Deus pariat chi non la cheriat accustare e, tra un’avemaria e unu succuttu, aiat leadu sonnu.
Si nde fut pesada istracca, fut andada a sa primma Missa e, a sa torrada, aiat comintzadu a faghere sas fainas, comente ogni die, che una die che i sas ateras.
Che fun barigadas dai pagu sas deghes, cando tzoccan sa gianna e, comente s’aiat acciappadu addainanti su rettore ai cuss’ora, meraculu non si fut demajada, ca unu colpu a su coro l’aiat unu pagu alluinada: primma chi cussu bonomine aeret comintzadu a faeddare, issa aiat cumpresu tottu.
Sa sorre e i su connadu fun curridos luego affannados cun duas feminas de affacca.
Sa oghe si fut isparta in d’unu olu: in s’istatzione de una idda in sos intorinos de Roma, addaisegus de unu vagone abbandonadu, in mesu a s’erva alta e i sa pittiga, aian agattadu unu piseddu mortu; furriadu che un’istratzu, forsi bei fut dai duas o tres dies. Nisciunu lu connoschiat e nisciunu l’aiat chircadu. S’ischiat ebbia chi  in su bratzu giughiat ancora sa siringa piena de sambene.
L’aiat creschidu che fizu.
Frantzisca, oramai affidada dai chimb’annos, fizos non nd’aiat ancora fattu, tando, de accordu cun su maridu, si nd’aian leadu un ‘orfaneddu. Non aian mai ismentigadu su mamentu chi bi lis aian intregadu e si che l’aian giuttu a domo cuntentos che paba.
Cando si l’abbaidain in su giogulu lis  pariat un’angheleddu, sa carighedda tunda, cun sos pilos chi parian de seda in colore de oro e i sos ojos abertos chi cherian faeddare.
Fut creschidu malaidonzu, a dogni filu de aera, fut a dolore ‘e ula cun sa frebba alta.
L’aian creschidu cun amore, non l’aian fattu mai mancare nudda, anzis, s’appusenteddu sou fut pienu de appentos.
Pedru fut unu pitzinnu ‘onu, sentimentosu, affettuosu, prontu a su risu e a su piantu, cun sas manos sempre fattende.
Non l’aian mandadu a s’asilo ca fut diligu meda. In s’iscola elementare fut su pius generosu de sos cumpagnos, prestaiat tottu, aggiuaiat a tottu e tottu l’inghiriaian ca aiat fantasia e istaiat sempr’inventende.
A sa Prima Comunione aian fattu una bella festa cun tottu sos parentes.
In s’iscola media però Pedru aiat comintzadu a cambiare, trascuraiat  sos compitos, istudiaiat pagu, fut diventadu amigu de sos pius disculos e perdularios: pro giogu faghiant calchi birbanteria, ma sos ateros, chi fun pius malintrignados, ponian sempr’a issu  a cara ‘e nanti.
Naraiat puru calchi faula, mancari non b’esserat istadu bonu ca fut immalisciadu, e li benian sempre iscobiadas.
Fantzisca e i su maridu fun pesamentosos e aian chircadu sa mastra pro si consizare cun issa chi fut una femina sabia. “Non bos devides preoccupare pius de tantu: est creschende, est intradu in d’un’edade diffitzile e bi cheret pascienscia meda. Pius a prestu atzertadebos de ite faghet e cun chie andat cando ch’est fora, ma li devides lassare puru unu pagu de libertade”. Tottu cosas giustas ma su cumportamentu de Pedru lis daiat sempre pius de ite pensare.
Fut in terza media, cando una die non fut intradu a iscola, ma aiat passadu tottu su manzanu cun d’un’ateru perdulariu che issu.
Aiat istentadu a torrare a bustare: sa mama l’aiat leadu fiagu de fumu, che li fut pigadu su sambene a conca e fintzas un’istutturrada l’aiat iscuttu.
Su babbu si l’aiat leadu a un’ala e l’aiat fattu una bella preiga. Pedru pianghende, in fund’in fundu fut sempre de bonos sentidos e los cheriat bene, aiat prommissu de cambiare.
L’aian bocciadu e i su babbu e i sa mama aian isperadu chi cambiende cumpagnos de iscola, aeret cambiadu issu puru.
S’idet però chi fut naschidu in astru malu ca, in su mamentu chi aiat pius bisonzu de su cuviu de su babbu, custu, unu manzanu non si nde fut pesadu.”Infarto” aiat nadu su duttore.
Sa morte de su babbu fut istadu che unu raju traitore.
Sa mama, chi si fut acciappada a sa sola a affrontare unu probrema troppu mannu pro sas fortzas suas, nudda aiat potidu faghere pro nde l’illargare dai su caminu malu ch’aiat imbroccadu.
Intantu Pedru si fut ritiradu da iscola, de tribagliare non nde cheriat mancu s’intesa, solu inari cheriat dogni die. Unu tiu chi aiat una buttega, pro lu ritirare dai peri su logu aiat proadu a lu ponnere a tribagliare cun issu, ma daghi si fut abizadu chi non si podiat fidare e non b’aiat de li ponnere afficcu, che l’aiat dispacciadu.
Sa mama non ischiat pius cale remediu chircare. Lu leaiat a sas bonas e no, si lu leaiat a sas malas, faghiat peus; aiat tzoccadu a dogni gianna pedende ajudu pro cussu fizu duas boltas malauradu, ma sa malasorte non aiat tzessadu mai de lu pessighire.
Cantas oras aiat passadu ischidada  ispettende ch’esserat recuidu, issu però aiat comintzadu a che loddurare in s ‘abissu e nisciunu l’at potidu frimmare.
Istaiat cun cumpagnias malas: una die si fut acciappadu in piatza e, unu de sos amigos comente aiat bidu accurtziendesi sos carabineris, lestru che balla, che l’aiat postu una bustina cun sa droga in sa busciacca de sa gianchetta ed est gai  chi  Pedru at comintzadu a aere it’intendere cun sa giustiscia. E i sa mama chentza consolu si birgonzaiat  fintzas a bessire, non podiat padire cuss’affrontu.
Su tempus sempre pius accanidu, che fut barighende e Pedru  a degheott’annos, si fut postu a innamorare cun d’una pisedda mala che fogu chi aiat sighidu a che l’abbattigare in sa fogna de sa droga e unu bellu manzanu aiat nadu a sa mama chi si ch’andaiat cun issa a continente. Non b’at appidu né Deus e né Santos a li fagher cambiare idea.
Pianghende, disiperada Fantzisca l’aiat prommissu de tottu, ma Pedru s’aiat pienadu unu buscione e si che fut andadu, né adiu, né adiosu.
Mai una littera, né una telefonada a sa mama chi, cun s’isperantzia de ischire calchi nova, preguntaiat a sos amigos imboligosos e faularzos chi unu mamentu li naraian una cosa e luego la negaian.
Si che fut tuccada cun d’un’amiga a Roma, ma sos indicos chi l’aian dadu, non fun servidos a nudda e si nde fut torrrada che iscutta a fuste, imbetzada de degh’annos, ma chenza si  ressignare.
Como su consolu sou fut una tumba a bi giughere unu fiore.


martedì 24 settembre 2013

Su triguindia


Incunzaimis fintzas su triguindia chi ettaimis sempre in su cunzadu de Piscialoru.
A santuaini si comintzaiat a preparare su terrinu, si tzappaiat e si concimaiat cun sun ledamine de su caddu.
A bennalzu si torraiat a laurare e tra mastu e abrile si semenaiat. Cun sa tzappa, a sa distantzia de unos tres prammos, si faghiant sos toffos e , intro, s’ominne bi ettaiat tres o battoro ranos a una profundidade de duos o tres poddighes.
Comente essiant sas piantinas, si nde tiraiant sas pius feas, si lassaiant sas pius fostes e cun sa tzappa s’assaccarraiant sas raighinas.
Sas piantinas creschiant, si faghiant sempre pius astas,  s’ippuntaiant e sighiat un’atera passada de tzappa.
Ippettaimis sempre chi nonnu, esserat torradu dai campagna, ca nos battiat su triguindia cun sos ranos teneros teneros, ancora biancos.
Mama, l’isfozaiat e lu poniat a arrustire in sa braja de su furreddu: de cantu nos piaghiat nos brigaimis ca nde cherimis sempre de pius. Custu puru, non poto faghere a mancu de lu narrere, est unu de sos sabores antigos pius bonos, de sa pitzinnia.
Daghi fut giompidu, in sos primmos de austu si nde oddiat. Si nde attiat a domo in sos saccos e che los ibboidaimis in sa terratza manna.
Su primmu trabagliu fut a l’isfozare. Sa foza si poniat a dibanda ca serviat pro sos animales e, paste, nos la pediant pro si faghere sos saccones (sas tremattas).
Sas pitzinnas nde tiraimis sos “pilos » e los impreaimis pro sas poppias.
Lassaimis calchi die su triguindia isterridu in terratza, pro siccare ene in su sole. Ogni tantu lu giraimis e fut unu divertimentu pro me e i sas pitzinnas de affacca, ca a s’iscutza ch’intraimis in mesu a lu ostulare gioghende e riende. Comente  daiat bosta  su sole, lu cavaccaimis cun sos lentolos de trigu pro s’umidu.
Su trabagliu pius longu,  fut però a l’isgranare tott’a manu, aggiummai a ranu ranu. Non solu nois de familia ma calchi ighina e i sas cumpagneddas de affacca, nos setzimis inghiriadas a nonnu, chi leaiat su triguindia, l’appoggiaiat a unu banchittu chi si poniat addainanti e poi , cun d’unu punzone, passaiat tra  battoro o chimbe filas de sos ranos e gai nos fatzilitaiat su trabagliu. A un’a unu, nos lu porriat e cun su poddighe mannu, nd’istaccaimis sos ranos dai su cau. Mancu su cau si che furriaiat ca serviat pro atzendere su fogu e i sos pitzinnos mascios si nde leaiant a cantu podiant pro giogare: los accoppiaiant a duos a duos cun su giuale chi si faghiant cun d’unu bicculu de linna e faghiant finta chi funt sos boes.
Daghi fut tott’isgranadu, su ranu puru s’isterriat a assoliare e daghi fut siccu ene, che lu pigaimis a sos orrios in s’isostre.
Si masghinaiat che i su trigu, e dai sa farina faghimis sa pulenta e i su pane triguindia e, cando, in s’ierru lu mandigaimis untinadu in su lasdu e in sa sastitza, no nde linghimis sos poddighes.
Paste nd’impreaimis comente ‘e proenda  pro su caddu e i s’iscastu lu ettaimis a sas puddas. 



lunedì 2 settembre 2013

S’ incunza

A triulas incunzaimis su trigu chi nonnu etteiat in d’unu bicculu de terrinu chi aimis in s’istrada de Romana, affacca a sa funtana de Piscialoru e, chi dai sa funtana leaiat su lumene. Fut unu cunzadu mannitu e i su trigu chi nde ogaimis, bastaiat pro sa provvista  de tottu s’annu pro sa familia e s’in pius che lu giughimis a s’ammassu.
Primmu de  semenare, si trabagliaiat su terrinu; tando non s’agattaiant sos attretzos de como, ma s’impreaiant sa tzappa, sa tzappitta e i s’aradu tiradu dai sos boes o su caddu: nois aimis su caddu.In su mese de austu si tzappaiat, s’ippedrighinaiat. Nonnu accumpagnaiat sos omines a sa zoronada e issu puru trabagliaiat, ma chie detzidiat tottu fut Filippa: cando comintzare a tzappare, sos omines de mandare e fut issa a los pagare. Poi si concimaiat: in s’istalla aimis sempre su ledamine de su caddu e nos serviat appuntu pro sa campagna.
Tra Santuaini e Sant’Andria si semenaiat, e pro detzidere sa die, s’abbaidaiat sa luna. Pro ogni trabagliu, sos campagnolos ossevaiant sa luna, sas istellas, sos bentos e dai cal’ala pigaiant sas nues.
Sa die chi semenaimis, totta sa familia fut impignada: fintza nois minores andaimis a bidere. Addainanti s’aradu tiradu dai su caddu e i s’omine cun fortza ippinghiat in basciu pro chi su ‘entale ch’ esserat intradu a fundu in sa terra, a faghere sos suscos, addaisegus s’omine cun sa bestula in sa pala manca, piena de trigu;  leaiat unu punzu de semene e lu etteiat a paliatzu, e, fattu ancora, sos omines cun sa tzappa lu cavaccaiant de terra.
Poi s’ipettaiant sas abbas e, si, in s’ierru faghiat  nie, isperaimis in d’una annada ona.
A mastu sas piantinas creschiant meda e i sas ippigas comintzaiant a s’ingrussare. Fut ora de tzappittare: s’impreaiant sas tzappittas pius minores e istrintas de sa tzappa, pro nde ogare sas evas malas e cavacare sas raighinas.
In abrile s’ipettaiat torra s’abba e a Pasca si giughiat a sa campagna sa pramma beneita.
A lampadas su trigu fut in colore ‘e oro e i sas ispigas si pigiaiant pro su pesu.
Cando nonnu andaiat a Piscialoru, battiat sempre casch’ispiga e nois pitzinnos mandigaimis e nos piaghiat su trigu isde. Capitaiat calch’ annada mala  e nonnu seriu, cando torraiat dai su cunzadu, nos  mustraiat  su ranu tottu fumu.
S’incomintzaiat a messare a fine ‘e lampadas: cussu trabagliu fut unu de sos pius fadigosos de sa campagna. M’ammento sos omines  pienos de piubere e suore nieddu. Si nde ogaiant sa camigia e, sutta sa cicìa, si poniant unu mancaloru mannu pro si cavaccare su attile ca su sole ippaccaiat sas pedras.
Comintzaiant a fatta ‘e die cun sa messadoza ben’affilada: cun sa manu manca, istringhiant una manada de trigu e cun sa dresta segaiant sutta. Cun sette o otto  manadas faghiant unu mannugiu  e lu ligaiant cun sa pianta ‘e su trigu matessi, e poi manu manu los ammuntonaiant affacca a sa giaga, prontos a los garrigare in su carrittone, pro che los giughere a s’arzola.
S’arzola de Runaghedu fut  sa pius affacca a domo ( in chimbe minutos, a pe’ che fumis in ie) .
Pro triulare, sos omines assentaiant in tundu sos mannugios isostos de su trigu fattende unu ciscu lasgu meda e in mesu si ch’intraiat un’omine  cun su caddu, ligadu a una fune, longa cantu sa distantzia dai su centru a su giru de sos mannugios. Cun su foette truvaiat su caddu, chi currende, passende e ripassende, cattigaiat sas ispigas e i sos omines cun sos treutos bostulende dai sutta a subra. E nd’essiat su ranu dai s’ipiga.
Manu manu chi su trabagliu andaiat addainanti, sos omines, cun su treutu,  ammuntonaiant, a un’ala sa paza  e, cun su trazu, e i sas palas de linna, a un’ater’ala . ammuntonaiant su trigu. Pro ischirriare  su trigu dai sa pula, si paliaiat  contr’a bentu: su ranu pius pesosu falaiat derettu, invece, sa pula lebia ispinta dai su entu, che ruiat pius  luntanu.
A mesudie, tottu, in calch’oru de umbra, ca su sole fut sempre padronu, si pasaiant e mandigaiant; mama preparaiat e ch’imbiaiat a s’arzola su lavamanu de  sos maccarrones casdos casdos, su pane e i su casu.
Isoviant  su caddu, li daint a biere e i  sa proenda.
Si pienaiant sos saccos e si comintzaiat a che carrare su trigu a domo, cun su caddu e i s'aineddu de tiu Antoni Micheli.
Si s’ncunza fut istada ona, custu trabagliu podiat durare fintzas tres dies e, a denotte calch’omine che drommiat inie pro tentare s’alzola.
Ma non fut ancora finida: primmu de che lu pigare cun sas corvulas a s’isostre, lu medimis  cun su mes’istarellu a rasu. Deo puru aggiuaia. Filippa mi pienaiat una corvuledda,  mi l’aggiuaiat e deo che la pigaia in d’una iscala ‘e linna.
In d’unu de sos isostres, bei funt sos orrios fattos dai nonnu cun sa canna ‘e su Riu de Camedda. Solu su fittu de su trigu pro tottu s’annu, sa cantidade istabilida dai sa legge, a segunda de cantas pessones fumis, che  podimis rebigiare in sos orrios. Su chi faghimis in pius, fumis obbrigados a che lu giughere s’ammassu.
A i custu puntu, su trabagliu de s’incunza fut  cumpridu.