martedì 24 settembre 2013

Su triguindia


Incunzaimis fintzas su triguindia chi ettaimis sempre in su cunzadu de Piscialoru.
A santuaini si comintzaiat a preparare su terrinu, si tzappaiat e si concimaiat cun sun ledamine de su caddu.
A bennalzu si torraiat a laurare e tra mastu e abrile si semenaiat. Cun sa tzappa, a sa distantzia de unos tres prammos, si faghiant sos toffos e , intro, s’ominne bi ettaiat tres o battoro ranos a una profundidade de duos o tres poddighes.
Comente essiant sas piantinas, si nde tiraiant sas pius feas, si lassaiant sas pius fostes e cun sa tzappa s’assaccarraiant sas raighinas.
Sas piantinas creschiant, si faghiant sempre pius astas,  s’ippuntaiant e sighiat un’atera passada de tzappa.
Ippettaimis sempre chi nonnu, esserat torradu dai campagna, ca nos battiat su triguindia cun sos ranos teneros teneros, ancora biancos.
Mama, l’isfozaiat e lu poniat a arrustire in sa braja de su furreddu: de cantu nos piaghiat nos brigaimis ca nde cherimis sempre de pius. Custu puru, non poto faghere a mancu de lu narrere, est unu de sos sabores antigos pius bonos, de sa pitzinnia.
Daghi fut giompidu, in sos primmos de austu si nde oddiat. Si nde attiat a domo in sos saccos e che los ibboidaimis in sa terratza manna.
Su primmu trabagliu fut a l’isfozare. Sa foza si poniat a dibanda ca serviat pro sos animales e, paste, nos la pediant pro si faghere sos saccones (sas tremattas).
Sas pitzinnas nde tiraimis sos “pilos » e los impreaimis pro sas poppias.
Lassaimis calchi die su triguindia isterridu in terratza, pro siccare ene in su sole. Ogni tantu lu giraimis e fut unu divertimentu pro me e i sas pitzinnas de affacca, ca a s’iscutza ch’intraimis in mesu a lu ostulare gioghende e riende. Comente  daiat bosta  su sole, lu cavaccaimis cun sos lentolos de trigu pro s’umidu.
Su trabagliu pius longu,  fut però a l’isgranare tott’a manu, aggiummai a ranu ranu. Non solu nois de familia ma calchi ighina e i sas cumpagneddas de affacca, nos setzimis inghiriadas a nonnu, chi leaiat su triguindia, l’appoggiaiat a unu banchittu chi si poniat addainanti e poi , cun d’unu punzone, passaiat tra  battoro o chimbe filas de sos ranos e gai nos fatzilitaiat su trabagliu. A un’a unu, nos lu porriat e cun su poddighe mannu, nd’istaccaimis sos ranos dai su cau. Mancu su cau si che furriaiat ca serviat pro atzendere su fogu e i sos pitzinnos mascios si nde leaiant a cantu podiant pro giogare: los accoppiaiant a duos a duos cun su giuale chi si faghiant cun d’unu bicculu de linna e faghiant finta chi funt sos boes.
Daghi fut tott’isgranadu, su ranu puru s’isterriat a assoliare e daghi fut siccu ene, che lu pigaimis a sos orrios in s’isostre.
Si masghinaiat che i su trigu, e dai sa farina faghimis sa pulenta e i su pane triguindia e, cando, in s’ierru lu mandigaimis untinadu in su lasdu e in sa sastitza, no nde linghimis sos poddighes.
Paste nd’impreaimis comente ‘e proenda  pro su caddu e i s’iscastu lu ettaimis a sas puddas. 



lunedì 2 settembre 2013

S’ incunza

A triulas incunzaimis su trigu chi nonnu etteiat in d’unu bicculu de terrinu chi aimis in s’istrada de Romana, affacca a sa funtana de Piscialoru e, chi dai sa funtana leaiat su lumene. Fut unu cunzadu mannitu e i su trigu chi nde ogaimis, bastaiat pro sa provvista  de tottu s’annu pro sa familia e s’in pius che lu giughimis a s’ammassu.
Primmu de  semenare, si trabagliaiat su terrinu; tando non s’agattaiant sos attretzos de como, ma s’impreaiant sa tzappa, sa tzappitta e i s’aradu tiradu dai sos boes o su caddu: nois aimis su caddu.In su mese de austu si tzappaiat, s’ippedrighinaiat. Nonnu accumpagnaiat sos omines a sa zoronada e issu puru trabagliaiat, ma chie detzidiat tottu fut Filippa: cando comintzare a tzappare, sos omines de mandare e fut issa a los pagare. Poi si concimaiat: in s’istalla aimis sempre su ledamine de su caddu e nos serviat appuntu pro sa campagna.
Tra Santuaini e Sant’Andria si semenaiat, e pro detzidere sa die, s’abbaidaiat sa luna. Pro ogni trabagliu, sos campagnolos ossevaiant sa luna, sas istellas, sos bentos e dai cal’ala pigaiant sas nues.
Sa die chi semenaimis, totta sa familia fut impignada: fintza nois minores andaimis a bidere. Addainanti s’aradu tiradu dai su caddu e i s’omine cun fortza ippinghiat in basciu pro chi su ‘entale ch’ esserat intradu a fundu in sa terra, a faghere sos suscos, addaisegus s’omine cun sa bestula in sa pala manca, piena de trigu;  leaiat unu punzu de semene e lu etteiat a paliatzu, e, fattu ancora, sos omines cun sa tzappa lu cavaccaiant de terra.
Poi s’ipettaiant sas abbas e, si, in s’ierru faghiat  nie, isperaimis in d’una annada ona.
A mastu sas piantinas creschiant meda e i sas ippigas comintzaiant a s’ingrussare. Fut ora de tzappittare: s’impreaiant sas tzappittas pius minores e istrintas de sa tzappa, pro nde ogare sas evas malas e cavacare sas raighinas.
In abrile s’ipettaiat torra s’abba e a Pasca si giughiat a sa campagna sa pramma beneita.
A lampadas su trigu fut in colore ‘e oro e i sas ispigas si pigiaiant pro su pesu.
Cando nonnu andaiat a Piscialoru, battiat sempre casch’ispiga e nois pitzinnos mandigaimis e nos piaghiat su trigu isde. Capitaiat calch’ annada mala  e nonnu seriu, cando torraiat dai su cunzadu, nos  mustraiat  su ranu tottu fumu.
S’incomintzaiat a messare a fine ‘e lampadas: cussu trabagliu fut unu de sos pius fadigosos de sa campagna. M’ammento sos omines  pienos de piubere e suore nieddu. Si nde ogaiant sa camigia e, sutta sa cicìa, si poniant unu mancaloru mannu pro si cavaccare su attile ca su sole ippaccaiat sas pedras.
Comintzaiant a fatta ‘e die cun sa messadoza ben’affilada: cun sa manu manca, istringhiant una manada de trigu e cun sa dresta segaiant sutta. Cun sette o otto  manadas faghiant unu mannugiu  e lu ligaiant cun sa pianta ‘e su trigu matessi, e poi manu manu los ammuntonaiant affacca a sa giaga, prontos a los garrigare in su carrittone, pro che los giughere a s’arzola.
S’arzola de Runaghedu fut  sa pius affacca a domo ( in chimbe minutos, a pe’ che fumis in ie) .
Pro triulare, sos omines assentaiant in tundu sos mannugios isostos de su trigu fattende unu ciscu lasgu meda e in mesu si ch’intraiat un’omine  cun su caddu, ligadu a una fune, longa cantu sa distantzia dai su centru a su giru de sos mannugios. Cun su foette truvaiat su caddu, chi currende, passende e ripassende, cattigaiat sas ispigas e i sos omines cun sos treutos bostulende dai sutta a subra. E nd’essiat su ranu dai s’ipiga.
Manu manu chi su trabagliu andaiat addainanti, sos omines, cun su treutu,  ammuntonaiant, a un’ala sa paza  e, cun su trazu, e i sas palas de linna, a un’ater’ala . ammuntonaiant su trigu. Pro ischirriare  su trigu dai sa pula, si paliaiat  contr’a bentu: su ranu pius pesosu falaiat derettu, invece, sa pula lebia ispinta dai su entu, che ruiat pius  luntanu.
A mesudie, tottu, in calch’oru de umbra, ca su sole fut sempre padronu, si pasaiant e mandigaiant; mama preparaiat e ch’imbiaiat a s’arzola su lavamanu de  sos maccarrones casdos casdos, su pane e i su casu.
Isoviant  su caddu, li daint a biere e i  sa proenda.
Si pienaiant sos saccos e si comintzaiat a che carrare su trigu a domo, cun su caddu e i s'aineddu de tiu Antoni Micheli.
Si s’ncunza fut istada ona, custu trabagliu podiat durare fintzas tres dies e, a denotte calch’omine che drommiat inie pro tentare s’alzola.
Ma non fut ancora finida: primmu de che lu pigare cun sas corvulas a s’isostre, lu medimis  cun su mes’istarellu a rasu. Deo puru aggiuaia. Filippa mi pienaiat una corvuledda,  mi l’aggiuaiat e deo che la pigaia in d’una iscala ‘e linna.
In d’unu de sos isostres, bei funt sos orrios fattos dai nonnu cun sa canna ‘e su Riu de Camedda. Solu su fittu de su trigu pro tottu s’annu, sa cantidade istabilida dai sa legge, a segunda de cantas pessones fumis, che  podimis rebigiare in sos orrios. Su chi faghimis in pius, fumis obbrigados a che lu giughere s’ammassu.
A i custu puntu, su trabagliu de s’incunza fut  cumpridu.

domenica 4 agosto 2013

Sa binnennera

 
Aimis sa inza in Camedda. Bei podimis arrivire dai s’istrada de Thiesi ue aimis puru unu cunzadeddu, ma nos beniat male e pro cussu, passaimis dai s’ala de Romana. Aimis su dirittu de passazu in d’unu terrinu de tiu Antoni Casta e, dai minores, nos aiant imparadu a passare erettos in su caminu chentza toccare  nudda, rispettende sa cosa anzena.
Su  Riu Camedda dividiat sas duas propriedades, lu giumpaimis in d’unu trettu istrintu passende subra tres crastos mannos, chi aiat postu nonnu (abba a sa fine de s’istiu bi nd’aiat sempre  paga, ma frisca e pulida chi puru la iimis)
Su primu trettu fut in pianu. In sa lacana cun su riu, b’aiat battor’ alvures mannas de figu bianca cun sas raighinas chi che falaiant fintz’a s’abba. Faghiant frutture in abbundantzia e non bi la faghimis a consumire totta sa figu frisca gasighì Filippa faghiat sa cariga a cestas e nd’aimis pro tottu s’annu. Comente comintzaiat a madurare, babbu o nonnu ogni manzanu, daghi nos pesaimis, nos faghiant acciappare sa figu frisca tott’iscritta e i sa figuindia e immuzaimis mandighendela aunzu a pane.
Nonnu bi faghiat s’isciolu, piantaiat sas tumattas pro sas ampullas, sa cuscutedda, sas milinzanas e ateras besduras, e calch’annu sa sindria e i su melone.
Su restu de su terrinu cun sos filares des sas bides, fut in pigada in d’unu  palinzu arenosu e solianu.
A dresta, sempre in sa lacana, b’aiat  una fila de piantas de pessighe, de pira, de mela e melaghidonza in long’in longu, invece, a manca bei fut sa gora cun sas figuindias.
La cuntivizaiant primmu nonnu, fintz’a cantu at potidu, poi babbu cun tiu Antoni Micheli, e la faghiant tribagliare  dai sos tzappadores leados a sa zoronada.
Binnennaimis a sos primmos de Santu Aini, ma comintzaimis a approntare sos istezos,  assumancu unu mes’innanti: si poniat s’abba in sos fundos de sas cubas, de sos tinos e de sos ipostadores pro faghere unfiare sas dogas e si samunaiant bene, comente sas duas batzas chi funt in s’ostu: in sa manna si chi ettaiat sa ua niedda e in sa minore, sa bianca, pro la cattigare.
Su sero primma ‘e sa die chi si dezidiat de ‘innennare, in sa sala approntaimis sos ipostadores, sos coinzolos (n’aimis de ogni mesura ) sas corvulas e corvuleddas, sas bertulas.
De su mandigu s’occupaiat mama ( ch’istaimis totta die in binza). Poniat casu e olia meda, sos os a tostu e i sos osos frissos in mesu a su pane colagola, sas bombettas, pane poddine, pane russeddu e cugumere, de frutta bi nd’aiat in binza;  nonnu pensaiat a su inu.
A sas foscigas e a sos busteddos pro segare sos budrones, bi pensaiat babbu chi fut  sempre su pius orioladu:los contaiat e los controllaiat chentu ostas e s’arrabbiaiat si calicunu nd’aggiunghiat o nde ogaiat  e non solu ca fut pretzisu, pignolu e li piaghiat chi ogni cosa esserat osganitzada ene, ma ca bi fut  su perigulu chi calchi fosciga o usteddu ch’esserat  ruttu, cun sa ua, in sa balza e i s’omine chi cattigaiat, s’esserat isempiadu malamente.
Su manzanu nos nde pesaimis chitto e pro nois minores, s’umore fut  de festa. Fintz’a cando resessimis a garrigare su carru a boes (solu in sos ustimos annos leamis su camioncinu) m’ammento solu cuffusione: chie daiat unu cumandu, chie un ateru, chie che poniat una cosa in su carru, chie nde la falaiat, unu sistemaiat una cosa , s’ateru l’ipostaiat, chie giamaiat a un’ala chie a s’atera, chie pigaiat chie falaiat, chie ettaiat boghe e nisciunu li ripondiat.
Solu mama restaiat asseliada: nos faghiat setzere in su carru addainanti, nos raccumandaiat de istare frimmos e poi si poniat affacca a nois a nos dare tentu.
Sos boes andaiant pianu, ma pro noi fut unu divestimentu mannu.
In su caminu agattaimis sempre ateras cumitivas andende a binnennare e da unu carru a s’ateru si ettaiant  boghes e buglias, o s’inzerraiant unu cun s’ateru.
Daghi arrivimis affacca a su riu, isgarrigaimis su carru e che devimis giumpare totta sa cosa a s’ater’ala. In s’umbra, sutt’a sas arvures de figu,  ponimis sas corvulas cun su mandigu, poi ognunu leaiat unu  cestinu e i s’usteddu e che pigaimis tottu a punta. Babbu cheriat chi aeremis comintzadu a binnennare dai astu e chi ognunu aeret leadu unu filare chentza brincare dai un’a s’ateru: cosa chi lu faghiat arrabbiare. Comintzaimis a segare sos budrones, nde ogaimis sos puppugiones frazigos e manu manu che los bettaimis in  sos cestinos; daghi funt pienos, sos omines che los falaiant   ch’ibboidaiant  sa ua in sas cestas mannas e che las pigaiant a su carru.
A sas undighi su primmu iazu fut  prontu: babbu cun duos omines torraiat a domo e che etteiant sa ua in sas batzas.
Sos pitzinnos puru daimis una manu, ma pius  de tottu giogaimis: nos piaghiat a currere e faghimis a gara a chie arriviat primmu, dai punta de sa inza fintz’a su riu e miraculu chi non nos truncaimis sa mola ‘e su tuju ca in tzertos trattos de sa caminera chi dividiat sa inza in mesu in mesu, s’arenalzu fut ischigliaditu.
Dagh’intendimis sas campanas de cuventu sonende a mesudie, beniat su mamentu pius bellu, fut s’ora de ustare: sensaimis de segare, non solu pro mandigare tutt’in giru a sa tiaza chi mama isterriat in terra sutta sas arvures, ma pro unu pagu de reposu e a arrejonare in allegria. Eo istaia incantada iscustende sas rejones e i sos contos de sos mannos.
Fossi s’aria ona de  sa campagna faghiat  bennere famine: mi piaghiat meda s’ou frissu in mesu a su pane colagola e i su casu cun sa pira. S’appititu non mancaiat  a nisciunu e nemmancu su mandigu,  su inu e i……s’allegria.
Mariantonia ‘e Sogos, amiga ‘e mama, ischiat tottu de tottu e cando naraiat calchi fattu, s’accaloraiat e pariat chi, su chi fut nende, lu fut vivende in su mamentu.  S’arrabbiaiat si calicunu la cuntrastaiat, ma in campagna poniat su logu de bonumore, nende solu contos de risu e buglias chi duraiant puru daghi si torraiat a segare.
Daghi sa ua fut binnennada, si nde oddiat tottu su fruttuariu : pro sa figuindia bi torraiat, sas dies apoi, tiu Antoni Micheli.
Intantu su carru aiat fattu ateros biatzos pro che trapostare totta sa ua a domo.
Cun s’ustimu iazu rientraimis tottu cantu e i sos omines, isgarrigaiant sas cestas.
Fumis istraccos, ma ancora cun sa oza de bugliare e cantare. Su trabagliu non fut  finidu, antzis, nde comintzaiat un ateru pius  fadigosu chi duraiat fintzas a paste ‘e manzanu.
Sos omines, isgarrigaiant sas cestas e i sos chi deviant cattigare, si daint un’iggiucada a sos pes e intraiant in sas batzas.
Sos pitzinnos de carrela, chi funt accudidos che i sa musca pro lis dare calchi udrone de ua, e cun issos, noi puru, nos piatzaimis addainanti a sas batzas a  osservare sos cattigadores.
Manu manu chi fut  cattigada, ateros omines che giughiant su mustu a sos tinos e poi sighianant a ch’ibboidare sa ua dai sas cestas in sas batzas.
Si daiat su cambiu a sos primos cattigadores e nois riimis ca nde essiant cun sos pes violittos.
Intantu Filippa e mama, dai sas cestas, seberaiant e poniant a paste sos budrones pius bellos pro regalare e pro appiccare in s’isostre: tando sa ua duraiat e nd’aimis fintzas a Nadale.
Mama a una tzert’ora nos che faghiat coscare, ma su trabagliu sighiat fintzas chi sa ua fut totta cattigada e i su mustu ettadu in sos tinos.
Sa die appoi, si comintzaiat a nde ogare su mustu e s’incubaiat.
Su gustu de nois minores, fut su ‘e che zaccare sa manu in sos tinos  e de nos linghere sos poddighes infustos de mustu.
Sas cubas chi teniant unu cossu, sos carradellos de ogni mesura pulidos e bene assentados dai babbu in chentina, si pienaiant, impreende un imbudu chi giughiat in mesania unu filtru chi serviat a colare su mustu pro trattennere su raneddu de sa inatta.
Sas cubas non si tappaiant luego, antzis in giru a s’abestura si bi poniat su sale russu, ossiat chi b’esserat intradu calchi animaleddu.
Poi si suppressaiat tottu su chi fut  restadu in sos tinos. Su inu de sa suppressadura si poniat a dibanda in carradellos minores.
Pro tantas dies, su mustu in sas cubas, buddiat: nonnu e babbu las controllaiant ogni tantu.
Deo, curiosa, falaia a chentina a bidere, ma babbu non cheriat a b’istare meda, ca, naraiat, chi podiat faghere  male,
Daghi su mustu, finiat de uddire, si serraiant sas cubas cun sos tappos mannos de ostigiu.
A Sant’Andria, s’ippuntaiat su inu e fut torra festa, massimu si fut  bessidu onu.
 


sabato 6 luglio 2013

Sos dusches

 
 Solu a Pasca ‘e Abrile, a Sos Santos e pro sos Battijmos faghimis sos dusches e i sas frijolas a carrasegare; in bidda non b’aiat pasticcerias, solu in s’istiu, sa dominiga, in ue tiu Peppe Simula faghiant su gelato e babbu su sero nos giughiat a nos lu comporare; sos minores costaiant chimbe francos e i sos pius mannos deghe.Su moretto in sa Vesuviana, costaiat trinta francos. Su moretto fut unu gelatu “infustu” in su ciocculate isostu e poi fattu asciuttare in su frittu.
Comente pro ogni trabagliu, totta sa familia  bi fut impignada.
Los faghimis una chida primma de sa festa e, dai sas dies innanti ammanitzaimis tottu su chi bi cheriat: sos ingredientes: farina, tuccaru, osos, ozu ‘e immanu e ozu poschinu pro sos pirichittos, pabassa, nughe, mendula dusche e ranziga pro sos amarettes, casu pro sas casadinas, limone e aranzu pro rattare sa buccia, su pistiddu pro sas tiriccas, sos diavolinos pro sos pabassinos, s’anice istelladu e i sos licores. Bi cheriat tres o battor dies, ca nde faghimis meda non  solu pro nois, ma pro ricambiare sos chi retzimis dai sos bighinos, dai sos parentes e pro nde giughere a calchi familia in luttu, a su duttore e a sos padres.
Filippa nos nde faghiat pesare chitto, no ibarratzaimis nemmancu e lassaimis sos lettos isconzos; su postale e i sos bascones de nanti restaiant serrados e non cheriat ch’aeremus abestu a nisciunu.
In coghina sa banca e i sa mesa funt  pienas de istezos, fuschettas, cocciares, truddas, lebbreris, tatzas, piattos, rattacasu e i sas lamas appiradas subra sos furreddos.
Faghimis sos biscottos, sos pirichittos, sos amarettes, sos pabassinos, sa tiriccas, sas casadinas, sos anicinos, sos bianchinos e pro sos Battijmos puru su gattò e i sos licores cun s’ipiritu, su tuccaru e i s’essenzia: Alchermes, Strega di Benevento .
Coghiat Filippa, ch’istaiat totta die in giana ‘e furru, nois infarinaimis sas lamas e bei assentaimis sos dusches manu manu chi funt prontos. Che giughimis sas lamas a sa domo ‘e su furru, Filippa las sistemaiat in sas palas de linna e che las infurraiat. Daghi nde los bogaiat, los assentaimis in sas canistreddas e los assazaimis casdos casdos.
Cando funt bellos e bonos, segundu Filippa, su meritu fut tottu su sou, in casu contrariu, sa neghe fut  de mama. Che los pigaimis a sos appusentos de subra e, daghi funt pienos sos lettos e i su cantaranu, coscaimis sas cadreas e bi ponimis sos canistreddos pienos de tottu cussu bene ‘e Deu. Non fut finida ca devimis cappare sos pirichittos e i sos pabassinos.
Sa cappa fut unu pagu diffitzile a la faghere bene; m’ammento cantu mi doliat su bratzu ca  si deviat battere  sa giara de s’ou, chentza si frimmare mai fintz’a cando fut  bianca che nie e tando si comintzaiat a bi ettare, a buttiu a buttiu, su tuccaru isostu uddende: la proaimis in caschi dusche resessidu male e si andaiat bene comintzaimis a cappare e in sos pabassinos bi ponimis, subra sa cappa ancora casda, sos diavolinos colorados.
Ma in finitia podimis linghere sos cocciares, sas fuschettas e, cun su poddighe, nde ratzigaimis tottu su chi fut restadu in sos istezos.
A poi de caschi die, daghi sa cappa fut asciutta ene,  preparaimis sos piattos e a mie e a Maria toccaiat a los giughere a parentes, amigos e pessonas de reguasdu. Funt sos cumandos chi faghimis cuntentas, ca tottu nos daiant s’istrina.
Sas frijolas si faghiant a Carrasegare. Filippa fut  mastra e i sas frijolas longas suas funt ispeciales, bellas e bonas: non m’ammento, mancari sia anziana, de nd’aere mandiga pius bonas.
Sa die chi las faghimis accroccaimis e no aberimis a nisciunu.
Primma si suighiant, poi s’ammoddigaiant cun su latte intro ‘e su lebbreri, si poniat sa madrighe  e si lassaiant pesare.
Nonnu preparaiat sa braja in sa ucca de su furru, poniat sa tribide  e una sastaiana manna, lasga, cun sas costas astas e  piena de ozu ‘e immanu  chi deviat buddire.
Affacca, subra a una banchittedda  ponimis su lebbreri cun s’impastu e un istezu cun s’abba e intro s’imbudu cun sa maniga longa unos tres prammos pro ghi non s’esserat  brujada friende, sas fuschiddas e i sa trudda de linna.
Poniat su poddighe a tuppare s’istampa de s’imbudu fattu dai Coccoleddu cando lu pienaiat cun sa trudda; l’ippostaiat  subra sa sastaina cun s’ozu uddende, nde ogaiat su poddighe e i sa pasta comintzaiat a falare. Giraiat s’imbudu a caragolu e faghiat sa frijola. Cun sas foschiddas la giraiat pro la cogher’a s’ster’ala, poi nde la ogaiat, sempre cun sas fruschiddas de linna; la poniat in d’un ateru lebbreri e bi ettaimis subra tuccaru meda.
Istaimis tott’inghiriados e i sas primmas imbudadas mancu las bidimis; zedimis solu daghi nos nde consolaimis.
Friiat oras e aimis frijolas pro duas chidas e ogni die, poi ustadu e chenadu, nonnu las iscasdiat in sa greglia, ma a mie, comente ogni cosa mi piaghiant pius frittas.
 


giovedì 20 giugno 2013

Su pane

 
Dogni manzanu comporamus su pane modde, (sos pitzinnos de como no ischint mancu ite cherert narrere “raffermo” ca, su pane tostu, zente meda che lu furriat) e, in sa buttega bei nd’at de ogn’ipessie e calidade, ma cando fui minore, lu faghimis in domo, ogni  deghina de dies.
Comente che l’aimis pigadu cun sas corvulas a sos orrios in s’isostre, gai, cun sas corvulas nde falaimis su trigu, pro lu samunare, ma primmu lu passaimis in su chiliru ‘e ferru.
Pro custu trabagliu aimis sos labiolos mannos de ramine e lu samunaiat Filippa cun s’ajudu de  mama e de una femina.
Daghi fut samunadu, isterrimis sos lentolos de su trigu in terratza (chie no aiat né terratza né ostu los poniat in carrela). A benujos a terra cun sa manu isparghimis bene su trigu: e, si sa die fut bella, asciutaiat luego, invece a su tempus feu istaimis sempre timende ossia ch’aeret pioppidu e i sos pitzinnos, daimis tentu chi sas puddas  non s’esserant accociadas a lu pitulare.
Daghi lu rebijaimis a corvula a corvula lu ettaimis, pro lu pusgare, in sa banca manna de coghina chi fut cuadrata. Nos setzimis ( sos pitzinnos puru, tando aggiuaiant in tottu sos trabaglios de sa familia ) in giru in giru cun d’una corvuledda in coa. Cun sa manu isparghimis unu odale de trigu in s’oru de sa banca, nde ogaimis ogni bruttura, calchi pedrighinedda, calchi ranu de fena o de ozu. Daghi fut nettu che lu ettaimis in sa corvuledda e appena fut piena che l’ibboidaimis in sas corvulas pius mannas chi gai funt prontas a las giughere a cuccuru, a su mulinu de sa farina.
Nois andaimis a su mulinu de tiu Peppe Dore.
Babbu, incogliat sa die chi masghinaimis, ca su mulinu fut  propriu addainanti de s’uffisciu in ue trabagliaiat issu, e intendiat sas boghes de Filippa chi, dogni osta, si brigaiat cun sos molinazos e cun sos ateros fittianos.
Che falaimis a su mulinu cun sas corvulas pienas de trigu e nde pigaimis cun sas corvulas de farina. Pro chi non nos esserat doffida sa conca, subra su cuccuru nos ponimis su tidile. Cust’anda e torra duraiat tottu su manzanu. Poi comintzaiat su trabagliu cun sos sedattos: in su canistreddu mannu si poniat s’ippoddinajola subra ue si sedattaiat, a fiancu sa corvula piena de farina e i su truddone pro l’umpire e la ettare in su sedattu.
Sa prima passada si  faghiat cun su sedattu più russu e si chirriaiat su fuffere chi serviat a faghere s’impastada:su mandigu a sas puddas e a su poscu. Poi si passaiat in su sedattu cun sa rete pius fine e si chirriaiat sa farina niedda ch’impreaimis a faghere sas tazolas e i su pane chivalzu ( tando non nos piaghiat su pane nieddu, como invece, emmo e  lu giamamus “ pane integrale”) Un’atera passada de sedattu pro nd’ischirriare sa simula e i s’ustima in su sedattu cun sa rete fine fine de seda, su poddine ( sa farina 00 ). In fines, s’ustima passada in canistredda la faghiat sempre Filippa..
Daghi sa farina fut  pronta si dezidiat sa die de suighere.
Su fremmentazu, e tottu l’aiant, fut un’ipessie de panigheddu tundu, fattu cun sa pasta de pane, arribadu dai cando aiant suettu s’ustima osta: (a paste de subra si bi faghiant taglittos comente a rete) chi s’inacidiat e serviat a faghere sa madrighe.
Su sero innanti, Filippa, in d’unu lebreri minore, poniat su fremmentazu segadu a bicculos, a modde in abba tebia  fintz’a s’isovere, poi b’aggiunghiat unu odale de farina e morigaiat pro l’impastare ene, cavaccaiat s’istetzu e lassaiat pasare, cussa fut sa madrighe.
Preparaiat  sa mesa (una banca piu longa e più bascia de sas ateras ) sos lebreris de tantas mesuras, sos pannos biancos, sos cannones, sos pannelleddos, una padizona pro s’abba, sa rodetta.
A mesanotte o a su massimu a sa una, Filippa e mama si nde pesaiant, beniat una suettora e i sa teracca. Prima de comintzare ognuna si poniat addainanti, su pannelleddu e in conca sos muncaloros ossiat chi ch’esserat ruttu calchi pilu in sa mesa.
In su lebreri isde mannu, Filippa impastaiat, ma primu si sinnaiat. Poniat sa farina passendela in su sedatu, faghiat unu fossigheddu in mesu e pianu pianu bi ettaiat  s’abba tebia cun appena ‘e sale e b’aggiunghiat sa madrighe chi fut già pronta. Cun sas manos impastaiat  e a pag’a pagu daiat su cumassu a sas feminas chi comintzaiant a suighere. Fut unu trabagliu longu e fadigosu.
Sas suettoras  si poniant a diputa ‘e pare, cariende su cumassu a chie lu faghiat pius biancu e pro los cunfrontare, los poniant unu subra s’ateru, si segaiant cun nd’un’usteddu e si podiant  idere sos istratos e i sa differentzia de colore. Pro ottennere sa pasta bianca e lija bi cheriat pius de un’ora.
Daghi si finiat  de suighere,  subra su cumassu si bi faghiat sa rughe cun s’usteddu e cun d’unu bicculu de pasta si preparaiat su fremmentazu. Sas suettoras si pasaint un’iscuttighedda, poi, cun d’un’usteddu, comintzaiant a sestare su pane de tantas calidades: su pane lottura a fromma de corona totta bicchettada, sa cotzula, su pane poddine, su pane colagola cund’un’istampa in mesu, su pane russeddu.
Su pane poddine chi como giamamus spianate, si preparaiat fattende, cun su cannone, unu discu de una trintina de centimetros de diametru, russu  calchi millimetru e s’appoddigaiat. Su pane poddine puru beniat bicchettadu in gir’in giru e, cun s’usteddu, iscrittu in mesu comente unu recramu. Bi cheriat abilidade e pratica : su chi faghiant Filippa e mama leaiant su premiu. Cun sa farina niedda si faghiat su pane chivalzu e i sa tazolas, cun sa pius bianca , sos cicciones  e i sos culunzones. Pro Pasca, a sos pitzinnos, nos faghiant sa cotzula ‘e s’ou: a sas feminas a fromma de poppia a sos mascittos a fromma de caddittu
S’isterriant sos lentolos subra sos lettos e,manu  manu, b’assentaimis su pane  e in s’ierru, ca faghiat  frittu, si cavaccaiat puru cun sas fressadas. Si cuntrollaiat su fremmentazu e daghi s’uffiaiat, cheriat narrere chi su pane fut pesadu.
Intantu sas oras  funt passadas e a manzanu chitto si comintzaiat  a coghere.
Su furru lu preparaiat  nonnu: impreaiat sa linna de sa pudadura de s’oliariu,  sos rabatzones de sa inza e calchi fascighedda de mudeju. Primmu che l’ippinghiat cun d’unu fuscone fintz’a fundu e daghi sa linna  brujaiat cun d’unu trazabraja de ferru, nde attiadat sa braja addaiananti a sa ucca ‘e su furru e lu puliat bene cun s’iscobile e  gai fut prontu pro sa cottura de su pane.
Coghiat sempre Filippa. Impreaiat sas palas de linna, divescias pro ogni tipu de pane, cun sa maniga longa pro arrivire fintz’a fundu de  su furru. Daghi fut cottu a un’a unu, su pane si frobbiat cun d’un’istratzu e s’assentaiat in sas canistreddas.
Comente nos nde pesaimis,  acciappaimis su primu pane cottu casdu casdu e solu su profumu ti pienaiat su coro.
Sa cottura duraiat tottu su manzanu e faghimis s’ipola, dai sa domo ‘e su furru a coghina, cun sas canistreddas pienas. Daghi iffrittaiat che l’assentaimis in d’un’immariu a muru in s’appusentu mannu.
Da inie leaimis e, prima ch’esserat finidu si comintzaiat dai printzipiu.
S’ustimu pane oramai tostu lu coghimis e lu cundimis che i sos maccarrones ( su pan’a fittas ), non nde pesdimis mancu unu bicculu, e si calchi avanzu si musgoraiat si daiat  a sos animales.
Dai minores nos imparaiant  unu grande rispettu e riguardu pro su pane  e cando nos nde ruiat calchi bicculu in terra nos nde lu faghiant accoglire e basare ca fut grascia ‘e Deus e in banca non si poniat mai bostuladu.