sabato 11 febbraio 2012

Puru sa veridade calchi olta inchet

In bidda mia, cando fui minore, in sos seros de istiu, sas feminas si setziant  in carrela, cun su trabagliu in manu ( no ischiant ite cheriat narrere “dolce far niente”): ca si non funt cunsideradas malas pobiddas: chie filaiat, chie tappulaiat, chie ricamaiat, chie faghiat uncinetto, chie maglia e chie corvuleddas cun sa tinnia e i sa rafia : sas manos funt impignadas  e i sa  limba puru ca in sos arrejonamentos una non daiat trett’a s’atera, massimu si calicuna arriviat cun …calchi pisigulu nou.
Indritzaiant a su trabagliu puru sas pitzinnas pius mannitas; nos imparaiant sollagionno, e, nois,  setzidas in s’azanella iscustaimis tottu sos contos  cun d’unu prammu ‘e bae.
Una die, una, chi s’aiat battidu sa cadrea a carrela nostra, si fut setzida affacca a mama chi li deviat comintzare unu goffinu e, apporrendeli su lorumu, cun d’unu risigheddu pienu ‘e maliscia, narat:
“Oe puru apo idu cudda pessone, arrejonende  cun su padrigheddu nou”
e i sas ojadas, funt pius giaras de sas peraulas.
In cue si che cheriant ruttas, si pesant tottu che tacculas: ognuna faghiat s’aggiunta sua.
Da unu mesetto, dai ‘Onova, aiant traferidu a cuventu unu padre frantziscanu giovanu: dai sa die, sas monzittas, non si pesdiant ne’ una missa ne’ una funtzione, tottu lussadas in munnedda appigitada, faghiant su fumu pighende a …….pregare  e, una pariat pius devota de sas ateras.
M’ammento ene chi, un’ighina antziana, sabia e bona cossitzera, prima las lassat narrere, poi daghi resessit a si faghere logu in mesu ‘e tottu cussu ciarrare, pasida ndi essit:
“Como bos naro unu contu”
De bottu si cagliant curiosas, incaldatzadas comente funt in sa  rejone  e issa comintzat:
“Daboi ‘e sa gherra, cando su famine pigaiat a benujos, in d’una iddighedda ‘e affacca viviat una familia  chi a narrere povera est pagu: su maridu Sevadore, sa muzere Nanna cun battoro criadureddas chi pediant pane da ogn’ossu. Viviant in d’una domo etza fora ’e manu e, cando pioiat b’intraiat s’abba dai sa cobestura.
Sa mama, pro buschittare calchi cosighedda, andaiat a samunare anzenu, a suighere, a accoglir’olia, a irrestujare chentza timire sa fadiga; su maridu, bonu trabagliadore, si ettaiat a faghere de tottu, lemusinende calchi zoronada, ma no bi la faghiant propriu a andare addainanti e si deviant bogare  su mandigu dai ucca pro sos fitzos.
Si cossizant cun su rettore ‘e cheja chi oltas  medas los aiat aggiuados, ma sos tempos funt feos meda: trabagliu non si nd’agattaiat e tando, de accosdu, leant una detzisione dolorosa ma netzessaria.
Issu preparat sos incastamentos e i su rettore li pagat su bugliette pro sa Frantza, li buscat  fintzamente sa baligia pro cussas miseras cosa ch’aiat de bi ponnere e resessit a li procurare unu gabbanu, ca fut comintzende a faghere frittu.
Primu de partire, ringraziendelu, Sevadore li raccumandat sa familia sua :
“No abbandonet a muzere mia e fitzos mios chi no ant a nisciunu e nudda, troppu solos los so lassende, est su bisonzu e i disiperu chi mi ch’est giuttende luntanu.”
Su rettore, unu grande omine onu, cun sas manos sempr’abertas pro sos bisonzos de sos tribulados, li faghet coraggiu:
“Parti trancuigliu, su Segnore, chi no abbandonat mai sos fitzos suos, t’accumpagnet. Deo ap’a faghere tottu su chi poto. Bae in bonora.”
A s’ora de su distaccu, cun su coro tripiadu, istringhet in d’unu abbratzu forte, sos fizigheddos; abbaidendelis sos pes iscutzos cun sos poddighes tottu iscucurrados, sonniat de lis podere comporare sas iscappas.
Sa muzere  non resessit mancu a li narrere una peraula, manc’una de tottu sas raccumandasciones chi li cheriat faghere, ca giughiat unu nodu  in bula, pensende a su chi deviat affrontare  sola e disaurada, chentza su maridu a fiancu a li dare accunostu.
Issu puru, seriu che morte, lassat gai sa domo, sa idda, s’Italia.
In Franza resessit a si sistemare cun ateros emigrados in d’unu iscantinadu umidu e iscurigosu,  ma non si lamentat ca acciappat luego unu trabagliu in miniera  e isperat chi sas cosas metzorent e de podere mandare in presse calchi cosa a sa muzere: issu a sas renuntzias  già fut abituadu.
Intantu sa familiedda aiat bisonzu ‘e tottu. Cun s’ajudu de su rettore chi non faghiat ateru che apporrire,  e i sos sacrifitzios de sa mama chi non pediat  solu pro sa isgonza, resessiat assumancu a mandigare ogni die.
Cussu preideru de coro onu e piedosu, chi non serraiat sos ojos addainanti ‘e sas netzessidades de sos pius poveros chi cando tzoccaiant in domo sua, non si ch’andaiant mai a manos boidas, ma  consolados,  giughiat  calchi cosa a sas battoro criadureddas chi l’ispettaiant che unu babbu.
“Indovinade ite bos ap’attidu?”
Lis naraiat remundesi sas manos addaisegus de s’ischina,  cando cuntentos si l’inghiriaiant tirendeli sas coeddas.
“A mie, a mie”
Ma sa zente mala no est mai luntana, la giughimus  sempre affacca.
Unu ighinu riccu,  massone, nemigu de sos preideros, chi si cheriat vindicare de Nanna, ca, una olta chi si li fut attrividu, che l’aiat  ispintu malamente, chentza perun’iscrupulu, ite faghet?
Cretende de si leare unu mamentu ‘e gustu, iscriet  una littera anonima rancorosa, piena ‘e perrarrias contra su rettore e Nanna  e la mandat  a Sevadore chi daghi la legget, l’istratzat nervosu e che furriat sos bicculos in sa ziminea.
“No podet esse’ beru, cust’est un’infamia. So prontu a ponnere sa manu in su fogu. Babai rettore m’at battijadu...m’at affidadu…At battijadu a fitzos mios….e Nanna..no… no….no bi creo. Non tia cherrere si no, ischire chie est su miserabile chi s’at leadu cust’appentu.”
Unu pagu ‘e malumore però li restat. Ma dagh’arrivit  sa ‘e duas litteras frimmada “un amico” chi finiat “ Torra  a bidda  si los cheres acciappare a manu e a coa ogni sero, ah ah… Toccadu ti ses in conca?”, l’intrat unu rajolu chi non lu lassat pasare né a de die né a denotte: su ghi giughiat in coro si li leggiat in sa cara sempre niedda:  aumbradu  e de malu rebusu.
Fintzas su cumpagnu, un ateru sardu chi trabagliaiat e viviat cun issu, s’abizat ch’aiat calchi cosa, e, unu sero, daghi  lu idet, chi invece de si setzere a chenare, si chi ettat  in su lettu, nende:
“No ap’oza ‘e mandigare”
e l’aiat giradu sas palas, li preguntat:
“Ma it’as? Ite t’at sutzessu? Non mi pares pius tue. Ti so osservende dai calchi die e mi pares un’atera pessone. E ite dialu!”
Sevadore si ponet a pianghere che una criadura e, chentza narrere nudda porrit sa littera a s’amigu. Su tempus de la leggere e  poi li preguntat:
“Tue a postu meu, it’aist’apidu fattu?”
“Buccallotto, deo fui  istadu pastidu immediatu  a m’atzestare. Eh!..su biazu puru t’at pagadu su preideru….Ancora no as cumpresu de ite ratza sunt cussos corvos nieddos. Ma ue vives, a los aberis sos ojos!”
In totta notte no nd’at dadu unu tancada ‘e oju;  pensende a su ghi l’aiat nadu s’amigu, li fut intradu unu pidinu nou: s’ingalenaiat appena, e luego s’ischidaiat assustadu, tottu sueradu e si ostulaiat a un’ala e a s’atera, paliende sa cobesta chentza pasu: pariat un’anim’in pena. Cun sa conc’a bolu su tempus non passaiat pius.
Sa prima cosa chi faghet, daghi si pesat a s’averschida, est a chiscare  sa risotza e si la ponet in busciacca.
“Non m’importat  de sa galera, ma los bocco  ambos  duos. Est una cosa chi no poto baliare. Tottu mi podia isettare francu custu.”
Pensat cun d’un’ impetu ‘e odiu, maravigliadu issu e tottu,  de su ghi si fut preponzende ‘e faghere.
Dagh’arrivit  a bidda, remunidu in  campagna, in sa ucca de una grutta cuada da una matta ‘e mudeju, ispettat ch’iscurighet, primu de andare a domo sua ; poi s’accocciat a sa lestra e si frimmat addaisegus de su muru dirruttu  a s’ala ‘e s’ostu.
Sa conca li fut girende e i su coro olendecheli, cando che unu foressidu,  s’avvicinat a su bascone cun s’ippostitta appena lena, da ue essiat unu filigheddu ‘e lughe de  istearica.
Appoggiat sas palas a su muru e parat s’origia pro iscustare, istringhende  sa  risotza cun sa manu dresta, abolotadu e i sos benujos chi li tremulaiant.
Trattenet su repiru cand’intendet unu tzoccu ‘e cadreas e Nanna nende a sos pitzinnos:
”Da’, fitzos bonos, movidebos ch’est’ora ‘e narrere sas orassiones  e subitu a nos  coscare chi so istracca e morta.”
“No, no un’ater’iscuta, prima naranos una contanscia.”
“No, a cras, como no ap’oza mancu ‘e faeddare”                                                                        
Sa mama comintzat s’Ave Maria e i sos fitzos sighint a cantilena.
Issu fora, sempre  tremulendesi che fotza chi a calaizu si retziat ficchidu, allutzat  in s’iscuru nieddu, un’umbra chi nd’essit dai sa contonada e, coitta coitta,  ch’andat derettu a sa gianna e tzoccat.
“Millu, accollu bruttu vigliaccu. Tando gia est beru, ma custa osta però ti la ides cun megus”
pensat ippostendesi or’oru ‘e  muru ossiat chi l’aeret bidu e  restat  comente paralitzadu ca li pariat unu sonnu feu.
“A si podet ?”
A i custu puntu, su sambene che li pigat a conca e non ischit nemmancu chie l’at frimmadu primu ‘e faghere unu bisestru malu. Dai sos bidros de su bascone idet a Marieddu, su pius mannittu ‘e sos fitzos,  ch’impamparriat sa gianna.
Su rettore lu carignat cun sa manu libera, in s’atera giughiat unu cantu ‘e buscione e, abbaidende sos pitzinnos lis preguntat coment’e sempre:
“E oe, fitzos bonos azis fattu?”
“Emmo emmo, deo ap’aggiuadu a mama a nd’intrare sa linna e deo apo attemperadu su fogu”
ripondent tott’umpare  cuntentos, currende affacca a issu.
Nanna, chiscat de che los istrecciare agganzendelos a su bratzu:
“Non li diedas mattana, lassadelu assumancu intrare. Bonasera babai retto’, iscugelos.”
E, primu  ch’issu aeret abestu sa buscia, su pius minore, ait fattu che lampu a che tzaccare sa manu intro.
“Frimmu, frimmu, ista frimmu, cantas boltas ti  lu devo narrere. Setzas inoghe chi si pasat. Ohi nd’est pigadu a innoghe cun su frittu ch’est fattende, cantu distubu”
e l’apporrit sa cadrea.
Issu si setzit cun s’alenu cutzu, ca fut un omine fasciugu, e si ponet a fiancu su buscione e nde ogat  mesu pischeddu ‘e casu;  ponzendelu subra sa banca misera cavaccada cun d’unu bicculu ‘e inceradu trappadu:
“ Oe ap’istentadu in s’adunanza, ma bo nde cheria apporrire caschi cosa. Mi, custu est a bois, mi l’at battidu unu pastore”.
E poi nde ogat duos paccos de maccarrones, un’ampulla ‘e ozu, unu giobu de sastitza e duos panes colagola e, de cantu sos pitzinnos los funt  abbaidende limbridos, issu  e tottu  nde li segat luego unu cantu peromine. In d’unu sinnu faghent a inguglidura.
Nanna, abbaidende tottu cussu bene ‘e Deu, li narat, cuntenta e bisgonzosa:
“Ohi! No isco pius comente bos rengraziare, ca ricambiare non  poto. Ite cherides a bos narrer, chi Deus bo lu paghet e bo lu torret in salude; e comente aimis fattu chentza s’ajudu ostru?  Su disiperu mi ch’aiat apidu ippeigadu.”
“Ista serena, su Segnore no at fitzos ismentigados, sas cosas s’arrangiant sempre, poi ‘e sas nues torrat su sole. As a bidere chi pianu pianu cun su trabagliu de Sevadore, azis a superare custu mamentu de difficustade. Maridu tou est unu grande trabagliadore, capaze e onestu e primu o poi at a acciappare unu trabagliu comente si toccat e azis a torrare tott’umpare. Bi cheret  solu unu pagu ‘e pascenscia e i s’isperantzia in s’aggiudu ‘e Deus. In ue non b’at remediu est in sa morte.”
Poi giradu a sos pitzinnos:
“Abbaidade ite ch’at’innoghe”
mustrendelis un’imboligheddu cun sas mentinas e issos  aiant già asciadu sas manos.
“Prima però faghimus sas pregadorias.”
“Las amus già fattas cun mama como como.”
“Pro babbu ostru puru azis pregadu? Da, como tott’umpare naramus un’Ave Maria, pro chi nostra Segnora l’ajuet e nde lu fettat torrare sanu e a presse.”
Daghi finint, su rettore, lis dividit sas mentinas chi che finint in cussas battoro buccas chi pariant sos pittulos abestos de sos putzoneddos. Saludat cun peraulas bonas e de cunvostu e si ch’andat mentres chi Nanna, accumpagnendechelu a sa gianna, sighiat a narrere:
“Deus bo lu paghet, Deus bo lu paghet, andet in bonora. Pro nois setzis un anghelu ‘e Paradisu”.
Tottu custu intendet Sevadore chi, sempre remunidu, cun su s’alenu essendecheli, cunfusu e assucconadu , pro comente si fut lassadu airare dai sas calunnias, iscramat:
“Tando est issu chi mi los est campende! e deo apo cretidu…. Coment’est chi mi so lassadu ingannare….. apo cretidu a sa  limba mala de un’iffamadore e aggiummai aia fattu dannu!
S’isgonzat d’essere ancora istringhende sa risotza in manu: s’arrumbat a su muru, ca li pariat chi tottu fut moliende, impudadu de su chi fut arrividu a pensare  de sa muzere e de su rettore.
Poi, non resistit pius, ispinghet sa gianna e intrat coment’e un’ imbreagu.
Cun su chirriu ‘e su pannelleddu, Nanna, si fut asciuttende sas lagrimas chi li funt faladas abbaidende sa banca piena. Assustada a s’istripitzu, si ostat e s’acciappat addainanti un’omine cun s’ava longa, sas barras infossadas, sas laras biaittas, biancu che un’istratzu e, aggiummai non fut connoschende su maridu chi pariat un’ipiridadu. Milli pensamentos li passant in su cheveddu, prima de preguntare cun d’unu filu ‘e oghe:
“Ite t’at sutzessu?” e pariat chi si fut demajende.
Sos fitzigheddos brinchende, current a inghiriare su babbu, su pius minore s’attacat a issu basendelu, chentza lassare logu a sos ateros, un’ateru s’attaccat a un’anca:
“Babbu, babbu”
“Benide  enide, ite bellos chi sezis!”
E no acchippiat a si los abbratzare
Nanna, cuntenta e in su matessi tempus attuddida, no ischiat ite pensare e ite narrere  a sos pitzinnos de s’improvvisada ‘e su maridu e, a i cuss’ora. Chischende ‘e cuare s’oriolu chi li fut ifforojende su coro, lis narat ebbia:
“Bidu azis, Nostra Segnora  nos  at iscustadu”
Ma daghi restant solos, chi sos pitzinnos  sunt drommidos, issa non podet faghere a mancu de lu preguntare. Preoccupada e chenz’ischire ite pensare, non resessiat a cumprendere ite l’aiat capitadu,  proite fut gai agitadu e cun sa cara che unu mortu:
“Como mi naras sa veridade”.
Sevadore, istat un’iscutta mudu, poi li rispondet abbascende sos ojos:
“Perdonami, perdonami si podes”
e, succuttende, li faeddat des sas litteras, de su suppettu chi li fut fattende ostulare su cheveddu, e de s aconcada mala chi nde l’aiat battidu  a domo.
Abbratzendelu,  chentza podere trattennere sas lagrimas  issa puru, passendeli sa manu in conca e carignendeli sa cara:
“No ti devo perdonare nudda, gai luntanu…solu in terr’anzena…orioladu pro nois, cussas litteras…cantas penas as patidu! …Ma su rettore, pover’omine, s’ischeras cant’at fattu pro nois cuss’anghelu ‘e Deu! Sa zente mala cantu dannu faghet!
Già narat bene su diciu chi s’apparentzia ingannat”.
Daghi cussa femina manna finit su contu, restant tottu mudas, non bessit unu tunciu a nisciuna.
No isco si, cantas funt iscustende, apant cumpresu e rifrettidu.

giovedì 26 gennaio 2012

MALEFADADA

In luntanantzia, s’intendiant sas campanas de Santu Pedru: Roma si fut ischidende in cussu manzanu annuzadu de Santuaini.
In sa frimmada de su tram, duas feminas si funt appena saludadas.
“Ohi! Ite at a essere sutzessu.. cussa sirena chi so intendende”
“Bah! Non ant a essere sos carabineris andende a s’Istituto. Bi nd’ant pagu de zavorra. Nde las battint da ogni paste ‘e logu. Cussas piseddas sunt malas che fogu, fintzas cun sas fuschettas s’atzuffant.”
“Nono nono, mira chi est s’ambulanza, it’assustu.”
Una femina ipprammada cun sas manos in conca abboghinende nd’essit dai sa contonada:
“Ohi! Ohi! It’arrore, ite disgrascia mala, una pisedda si nd’est betttada da unu bascone de su tezu pianu. Bi nd’ant pagu de busdellu e de oriulos”
A s’ater’ala de su mare, sas iscolas funt già comintzadas e daboi de sas vacantzias de s’istiu, Luciana chi deviat faghere sa cuasta magistrale, non fut rientrada che i sas ateras a su convitto de sas offanas de gherra.
Addaghi sas cumpagnas l’aiant chiscada, sa monza , chentza s’illongare meda, aiat ripostu chi fut su Cumitadu chi dezidiat in ue las accollocare e issa non nd’ischiat nudda; ma cuss’iscugia non aiat cumbinchidu a nisciunu.
Tottu si l’ammentaiant a Luciana: fut naschida in su 1940 in d’un’istatzu affacca a Tempiu.
Fiza sola, non aiat connoschidu su babbu avieri, ca fut naschida tres meses appoi ch’issu fut mostu in gherra in d’unu bombasdamentu.
Sa mama si fut torrada a cojuare e i su idrigu, naraiat, non l’aiat fattu geniu perunu.
Si podet bene narrere chi l’aiat pesada sa onnomanna e l’aiat imparadu tentas cosas bellas. Fut creschida in campagna, in su silentziu, cantu feriat s’oju idiat chescos e animales e giogaiat meda a sa sola.
A battosdigh’annos fut più asta de sas fedales suas; una femina fatta, bella, fut unu fiore appena abestu in su manzanu de sa vida.
Sensibile, chentza maliscia, pessamentosa, amabile, a bostas malinconica. Custa fut Luciana cando fut intrada in su collegiu pro comintzare sa primma magistrale, ca cheriat bene a sos pitzinnos e si cheria faghere mastra.
Si mustrat luego ladina de bon’animu, timida, serena, Bisgonzosa, in printzipios, restait unu pagu appastada, moderada in sas peraulas, non fut né pisigula né pettegola, antzis poniat sempre sas paghes e i sas cumpagnas imparant a la cherrer bene: s’isganzada dusche de su risu, fut sa primma presentada sua.
In su collegiu sas dies funt tottu che pare: si deviant ripettare orarios, regulas e….pregadorias.
Sa Segunda Gherra nd’aiat messadu a reu giovanos meda e pagu l’impostaiat si cussos diffostunados aiant fitzigheddos de immannare e, gasicchè in su convittu, aggiummai tottu chentza babbu, settanta piseddas, dai sos deghes a sos vint’annos, bennidas da ogni paste de sa Sasdigna  funt in ie, pro istudiare. Pro divisa, giughiant unu grembiule nieddu e i su collettinu biancu e, tott’umpare, sempre custodiadas da una monza, si pesaiant a sas sese, andaiant a Missa, a immutzare, a iscola, a bustare, a istudiare, a chenare, a drommire sempre a su matess’orariu.
Aiant puru sos mamentos de recreu: poi ustadu, a s’ora de sa merenda, poi chenadu e i sa dominiga.
Funt sos mamentos pius bellos: sas pitzinnas mannas e minores, giogaiant e, fut in su giogu chi naschiant sas amicitzias e puru si a bostas si brigaiant, funt sempre aunidas contra sas monzas.
Luciana diponibile cun tottu, pronta in dogni occaisone, a aggiuare sas cumpagnas: a una pitzinna minore chi de cantu fut coi longa, non nde ogaiat azolas cando si deviat preparare, issa, pro no la faghere brigare dai sa monza, fintzas su lettu li faghiat ogni manzanu. E tottu ischiant chi una dominiga de austu, chi sas monzas las aiant giuttas a su mare, a s’ora de su bagnu, mentres chi funt tottu a modde nadende cuntentas, gioghende, tuffendesi e paliendesi s’abba pari pari, una si fut alluntanada unu pagu dai sas ateras. A unu zestu puntu, agitende sos bratzos che falaiat a fundu nde pigaiat abboghinende, che torraiat a falare; fut affoghende. Luciana si nd’abizat, nadende in presse si li ponet a costazu e resessit a nde la trazare a fora. Aiat leadu una trempa mala, ca, cudda chischende de s’abbratzare a issa, che la tiraiat a fundu e si l’aiat bida propriu fea.
In su cullegiu sas pregadorias comintzaiant coment’aberiant sos ojos: primmu e appoi de immuzare, de andare a iscola, de ustare, de chenare, de istudiare , de giogare de si coscare...
Non si contaiant sas Missas, sas comuniones, sos rosarios, sas novenas, sas preigas, sas adunanzas, sas devossiones a Nostra Segnora in su mese de maju, sa cuffessione ogni sapadu chi aiant aumentadu in Luciana, sos bonos sentidos chi li funt naschidos, sa fide, sa caridade, s’amore ‘e Deu.
Ogni manzanu fut sempre sa primma a falare a sa cappella. Ammanitzaiat s’astare, azendiat sas candelas, poniat sos libereddos in sos bancos e, appoi de sa Missa, preparaiat s’immuzu a su preideru chi ostas meda la faghiat sezere a leare su gaffè e i sos biscottinos umpare.
Si tratteniat sempre ca aiat probremas meda, piena de dubbios, cheriat sos cossizos da issu chi fut su direttore spirituale. Su preideru fut un omine de Deu, aqnzianu, pascenscile, chi la cumprendiat e aiat sempre sa riposta giusta a tottu sa preguntas; ma s’annu de su nie, fut ischigliadu malamente e aiat truncadu ambas ancas.
A postu sou, su munsegnore aiat mandadu unu preidereddu continentale, giovanu, feiteddu, ma simpaticu e ben’arregionadu: don Mario.
Luciana lu idiat, no solu primma e apoi de sa Missa ogni die e i su sapadu pro sa cuffessione, ma primma e poi de ogn’atera funzione e….nde faghiant medas.
E pianu pianu, intrant in grande cunfidentzia e, cando Luciana si cuffessaiat, nd’aiant de aju sas ateras ippettende su turn’issoro.
Una giuraiat chi una osta, imbenujada in su cuffessionale, Luciana fut iscoppiada a pianghere e i su preidereddu nde fut bessidu e l’aiat abbratzadu. Un’atera naraiat chi non fut beru nudda; ma fattu s’istat chi custa rejone fut in bucca a tottu sas cumpagnas e non che lis passant sos signos de su cambiamentu de Luciana chi, istorrada, oriolada, pessamentosa trascurat s’istudiu: in ue bi fut su preideru bi fut issa.
Sas pius malignas, cun ojadas, risigheddos e casch’iscuidada, antitzipant, nende e non nende, su supettu chi, passende da una ucca a s’atera, diventant un’accusa giara.
Intantu issa, fintzas s’ora de su recreu che passaiat in parlatorio cun su preideru, chi cando narait Missa e preigaiat, istaiat sempre giradu a s’ala de Luciana, pariat faeddende solu a issa.
Tottu si cagliaiant e si faghiant s’affar’issoro, ma idiant chi sas cuffidentzias tra Luciana e don Mario, funt passende sas lacanas. No chi calicuna, los aeret bidos fattende nudda de male, ma cumprendiant chi sa cosa si fut imbruttende chentza rimediu.
Luciana non fut pius sas chi aiant connoschidu, ma un’atera pessone, lanza che corru, ma sempre bella, istaiat appastada, non s’interessaiat de nudda, non goigaiat pius, istudiaiat pagu, de malumore.
Solu una osta si fut cunfidada cun s’amiga chi drommiat in su lettu affacca a su sou. Cussa pisedda si fut ischidada a sa una e l’aiat intesa succuttende, iffatta de piantu. Fintzas a sas tres, setzida in s’atta de su lettu, l’aiat tenta abbratzada e Luciana l’aiat abestu su coro: l’aiat cunfidadu chi issa e don Mario funt innamorados e disiperados. Comente si funt bidos sa primma osta, si funt piaghidos a pare e aggiummai chentza si nde rendere contu, die pro die, casch’ojada, casch’istrinta de manu, cumprendent e creent chi sunt fattos unu pro s’ateru. Issa ait chiscadu de lottare cun tottu sas forzas contra custu sentidu, ca cumprendiat chi si fut ponzende cun d’un’omine de Deu e non andaiat bene.
Chiscaiat de continu de ch’iscatzare cussu pensamentu chi pienaiat sas dies suas, ma pius foste si presentaiat sa refrega ca issu puru fut ammacchiadu, faghiat de tottu pro la idere a sa sola e la pienaiat de bugliettinos pienos de amore.
Sas monzas, in sos printzipios, cuntentas, mandaiant a Luciana, issas matessi a aggiuare su preideru e a faghere tottu sos sevitzios comente e unu giaganu e non abbastaiant a la cumprire e a l’antare, tott’in d’una, non s’ischit si lis fut arrivida casch’apporrida o ca issas puru viviant in custu mundu e pro malignas già funt malignas, cambiant assentu.
Comintzant a la vigiulare dai manzanu a sero, e pro ogni cosighedda, meraculu non li faghiant bessire sa becchina, li cumpidaiant su lettu, su comodinu, s’immariu, non la lasssaiant pius mancu accherare a sa sagrestia e non la fidaiant pius sola. Ogn’iscugia fut bona pro la castigare, fintzas sos cessos li faghiant pulire e aiant preubidu sas ateras de l’avvicinare.
Daghi s’est bida iscatzada e trattada che unu cane runzosu, fintzas malaida fut rutta. Sa mama fut arrivida unu manzanu: funt tres meses chentza s’idere e, invece de s’abbratzare sa fiza’ impunzadas dai sas monzas: chiss’ite tottu l’aiant nadu, l’iscudet duas ibbattuladas e la brigat malamente.
Luciana chiscat de si defensare, ma sa mama non cheret intendere peruna regione e aggiummai li fut giompida a pilos.
Dai sa mama s’ippetteiat cumprensione, invece l’aiat incosta e si fut sentida comente cattigada chentza perun’appoggiu.
Sos bugliettinos chi Luciana iscriiat e chi s’amiga a s’acua, resessiat a cussegnare a su preideru, funt pienos de disiperu nieddu, de unu dipiaghere mannu pro s’idere dipressiada dai tottu, fut in d’una situassione chi non podiat pius suppostare e fut a punta de ostulare su cheveddu.
Don Mario li ripondiat de aere unu pagu de pascenscia, ch’issu già giughiat in conca su modu de nde la ogare dai cuss’impicciu: oramai s’iscola fut a punta a finire e caschi dezisione aiat apidu leadu.
Unu sero, poi chenadu,s’amiga cussignat a Luciana unu bugliette de su preideru e issa, coment’e sempre , si che serrat in su cesso pro lu leggere.
Daghi si funt coscadas e i s’assistente nd’aiat istudadu sa lughe in su camerone, s’amiga s’abizat chi Luciana si nde pesat e li pariat chi fut cumpidende e boghendende cosa dai su comodinu, ma non bi casculat pius de tantu.Su manzanu appoi, coment’ogni die Luciana andat a iscola: giughiat sa buscia intuppida a punta a iggiarrare.
Da iscola Luciana non torrat.
A sas tres, sas piseddas intrant in s’istudiu ognuna eretta a su bancu sou. Sa monza s’abizat chi su de Luciana est boidu. Cambiat cara e comintzat a s’agitare. Chi essit impressada. Sas piseddas s’abbaidant tottu a pare mudas.
Accò a un’iscutta manna, sa monza torrat e si setzit chentza tunciare; sas istudiantes abbasciant sa conca subra sos liberos fattende finta de istudiare e s’intendiat sa musca olende.  
Ai cuss’ora Luciana che fut già in Olbia cun su preidereddu e i su sero matessi si sunt imbascados a Civitavecchia.
Don Mario l’aiat prommissu chi andaiat a faeddare cun su mussegnore, chi s’ind’essiat dai preideru pro la poder’affidare. Intantu che la giughiat a istare a domo de una tia ajana chi fut infemmiera in Roma.
A Luciana li pariat de aere toccadu su chelu cun sa manu: non l’impostaiat de nudda, su coro li fut iscoppiende dai sa cuntentesa e cun issu a costazu fut pronta a affrontare calesiat cosa e i sas conseguentzias de sa dezisione ch’aiat leadu.
Ma sas cosas non andant propiu comente creiat issa: sa tia, daghi cumprendet dai sos andamentos, chi cussa pisedda non fut comente l’aiat fattu crere su nebode, si li piatzat a muzighile tostu e li narat a si chiscare ater’accolloccu chi sa domo sua, fut una domo onorada.
Sa primma istoccada a palas.
S’accolloccu Luciana già l’acciappat: duos politzottos che la giughent a s’iscola de curressione.
S’ustima littera de don Mario, ponet fine e chentza remediu a tottu sas illusiones; pagas rigas pro si nde samunare sas manos. Bi naraiat ch’issu aiat rifrettidu, ma pro fostuna si fut abizadu in tempus de s’ibagliu chi fut fattende in d’unu mamentu de debilesa; aiat arrejonadu cun su mussegnore chi che unu babbu l’aiat abestu sos ojos. Mancu una peraula de iscugia, antzis chi non l’aeret chiscadu pius. Allizada: “Vigliaccu” pensat Luciana.
In su diariu chi sa giustiscia aiat apidu sutta sa trematta, Luciana aiat iscrittu, s’ifferru de cussu logu, sa solidade in mesu ai cussas chi pariant epeterranzas, ma chi funt solu piseddas difostunadas, disgrasciadas chi una vida malaitta aiat castigadu e pro tottu su male chi aiant rezidu, funt diventadas faulazas, violentas, infidiadas, ladras, malas, visciosas, istraffuttentes, calicuna fintzas in presone fut intrada.
Che unu raju chi falat dai chelu, arrivit a su collegiu, sa notiscia chi Luciana, issa e tottu, nd’aiat segadu su ballone de sa vida sua.
Sas lagrimas faladas subra su castolariu, misciadas a sa tinta, rigant de biaittu su fogliu in ue s’amiga fut fattende su compitu de latinu.

mercoledì 11 gennaio 2012

In chisca ‘e sas raighinas

“Toc…toc…toc…”

“E chie at a essere?, e chie essit a s’ora ‘e sos ipiridados cun su casdu ch’est fattende?”

Fut una die casda e afosa de austu chi non moviat una sisia de entu, una ‘e cuddas dies chi no as gana de faghere nudda, mancu de faeddare e i sa zente istat ritirada intro ‘e domo.

Appoi ustadu, daghi aiat samunadu sos piattos e i sos duos fitzos che funt bessidos pro andare a su mare cun sos amigos, M. aiat abbaiadadu su lorozu:
“Bah aggiummai sas battoro sunt, como mi paso un’iscutta chi so istracca e morta.

Tando si fut setzida in s’ortu, in s’umbra sutta sa besgula. A i cussu frischigheddu e i cussu silentziu, si fut ingalenada e fut surraghende cando intendet sos tzoccos in su postale. A s’iscutza e tottu andat a aberrere sa gianna.

Coment’iffrisciat  e tott’in d’una idet cussu giovanu, unu pagu ‘e timoria già l’intrat, ma poi  pensende chi siat unu pittuleri, li preguntat: “E chie ses?”

Giughiat addainanti unu furisteri, anzis non pariat mancu unu continentale, ma unu  ‘e fora. Podiat aere una trintina ‘e annos, astu, cun sos pilos chi de cantu funt giaros, pariant biancos, lucidos e ammaccarronados, comente los giughent sos de sas alas de subra; sos ojos canos, limpios, luminosos chi pariant riende; su nare bene fattu unu pagu a punt’in astu; bestidu che i sos tantos turistas chi in s’istiu s’incontrant a dogn’ora, cun sos catzoneddos mutzos  e in pes sos sandalos cun sas calzittas biancas.

Addaisegus una segnora cun d’unu prendisole a papailes rujos, linta ‘e pinta cussu giovanu e, chentza bisonzu de bi lu narrere, M. cumprendet chi funt mama e fizu.

Ripondet sa femina cun su faeddu ‘e sos furisteris e l’ipiegat chi funt de sa Danimarca e si funt aunidos a unu gruppu ‘e turistas chi funt bennidos a Salighera pro sos bagnos, ma su motiv’issoro fut un’ateru: deviant chiscare una pessone in d’una iddighedda, ch’issa s’ammentaiat, chi fut in Sasdigna affacca a Salighera appuntu.

“E chie est sa pessone chi sezis chischende ?”

“Semus chischende a G.C. Una pisedda ch’amus preguntadu in carrela, nos at nadu ch’istat inoghe”

“Sissegnora est maridu meu….. ma ite li cherides? Como non ch’est.”

Non ischende ite pensare lis narat:

“Iscura intrade, bos so rezende in sa gianna cun su sole ‘e oe chi brujat sas pedras.”

Oriolada, meledende ite podiat essere sutzessu, M. sighit: “Naradelu a mie proite lu sezis chischende e ite li cherides.”

Sa mama si ostat a su fizu unu pagu dubiosa e indezisa;  s’abbaidant pari pari, poi, fossi unu pagu incoraggida dai s’accoglientzia, comintzat:

“Tantos annos como, apo connoschidu a G.C. chi fut chischende trabagliu in Copenhagen…..”

M. non la lassat finire:

“In Copenaghen? Ma maridu meu, mancu a continente est andadu mai; fintzas sa leva at fattu in Sasdigna.”
“Segura?”  “Segurissima, no so ivariada”

“Giutto unu restrattu sou, como bo lu mustro.”

Da una buscitta chi giughiat a tracolla, nde ogat unu restrattu e bi lu porrit.

Addainanti ‘e s’istatua de sa “Sirenetta” s’idiat unu piseddu. Issa l’alluzat bene e si ponet a riere:

“Aschibusada, custu est G.C. ma non maridu meu; est su fradile. A raztza e cumbenassione!”

Su giovanu chi si giamait Bjarne e chi aiat iscustadu mudu, unu pagu maravigliadu preguntat:

“Si giamant che pare? E ue podimus acciappare custu G.C.?” e indicaiat su restrattu.

“Custu G.C. una peraula est! Da idda che mancat pius de barant’annos e dai cando est morta sa mama non ch’est torradu pius. Isco chi s’est cojuadu e chi vivet in Germania.”

Bostendesi a sa mama: “In Germania? L’aimis affacca e nois nde semus festos innoghe!”

Sa curiosidade de M. binchet sa diffidentzia e tando:

“Coromè, intrade a bos setzere chi bos buffades un’aranzada frisca”

Issa addainanti e i sos istranzos fattu, chi essint a s’ostu a su friscu. Los faghet setzere in giru a una banchighedda cun su pianu ‘e mammaru. Torrat a coghina a leare un’aranzada e un’affuente cun sas tatzas. Gabosa lis porrit sos frebeucheddos de pabilu e bettendelis a buffare pensat:

“Ite malannu ant a cherrere custos duos dai G.C.?”

Bient pianu pianu abbaidendesi pari pari, fattende ogni tantu unu risigheddu de cumpiaghentzia, comente capitat tra zente chi non si connoschet e non s’ischit dai cal’ala comintzare.

“Grazie, cust’aranzada frisca bi cheriat propriu”

“Cun su casdu ch’est fattende….tempus bellu pro su mare.”

“Benit boza de ch’istare totta die a modde.”

“Ma beru.”

Ma sa padrona ‘e domo non resistit pius e chentza giros de peraulas, preguntat:

“E ite li cherides a G.C.? Calchi cosa at fattu?”

Biarne la fissat un’iscuta e tott’in d’una ndi essit:

“G.C. m’est babbu.”

M. restat che fragellada e isgranende sos ojos ca mai aiat potidu immaginare una cosa gai, cun boghe mudada:

“Babbu tou?”

“Babbu meu.”

E i sa mama fattende chi emmo cun sa conca.

“Ohi! Ite mi sezis nende”

“Issu no ischit ancora mancu chi m’agatto, ma deo lu chezo connoschere, solu connoschere. No chezo nudda, non li chezo creare perunu probrema si s’at fattu una familia.”

“Ih de gutta chi li falat! E coment’est potidu sutzedere?”

Sa femina furistera ripondet:

“Issu intrende, deo essende, mi che ruet su gelato chi fui linghende, subra sas bottas suas. Ruja che fogu, li pedo iscuja. G.C, si nde riet e mi cumbidat un’ateru gelato.

Poi ‘e ses meses, daghi no at acciappadu su trabagliu comente cheriat issu, at dezisu de si nde chiscare in ateru logu. Sa die ch’est pastidu no ap’apidu su coraggiu de li narrere chi fossi fui raida e dai tando non l’apo pius bidu.

Como, appoi ‘e trint’annos, Bjarne at dezisu de chiscare su babbu e m’est sempre apprettende a l’ajuare: est  su disizu chi at dai minore su ‘e  lu connoschere.

 Pro me oramai fut cosa passada, ma non poto frimmare a fizu meu, ch’est sempre cun cust’oriolu.”

Cun  dogn’oju impamparriadu, M. aiat accustadu ogni peraula e restat gai, che alluinada.

Bjarne sighit: “Apo fattu tantu, in zertos mamentos creia de non nd’agattare filuga, ma como, non mi paret beru, mi mancat solu s’indiritzu.”

“Deo non l’apo;  no est chi cun maridu meu si chischet meda - ripondet M.- ma cun connada mia,  ch’istat innoghe affacca, asumancu a Pasca ‘e Nadale, s’intendent. Como li telefono, iperemus chi bi siat.”

“Pronto?”

 “Pronto, M. so”

“Ah  M. tue ses? Non bi ses andada oe a su mare?”

“No, non nd’aia gana. Si l’ischeras proite  t’apo giamadu…Mancu si camperas chent’annos…”

“Nara nara..”

 “E non l’ischit sa novidade?

“Ite at capitadu?“

“No l’ischis chi G.C. at unu fizu e ancora non lu connoschet?”

“Ma binu meda as bidu ustende?”

“Ohi est innoghe cun sa mama.”

“Su casdu t’at cuppidu a conca a tie.”

“Si ti naro chi lu giutto addainanti e abbaidendelu  pius bene mi paret chi l’assimizet meda”.

“Tando enzo currende.”

“Batti s’indiritzu.”

“Emmo.”

Tres  dies appoi in Amburgo, mama e fizu, sonant unu campanellu in Alle Lunemburg 215.

“Chi est?”

 ripondet una oghe ‘e omine.

“Birgit”

narat sa femina.

G. avvestidu dai sa sorrasta, (sas telefonadas andende e torrende non si contaiant pius) chiscat de cuntrollare s’emotzione forte chi li fut istringhende sa ula…poi ‘e trint’annos…no creiat mai….

Sa  muzere chi li fut a fiancu:

“Naralis a pigare, ite ses ippettende”

Daghi aberit sa gianna G. e Birgit s’abbratzant e lis paret de torrare insegus in su tempus.

Sa muzere e i sas duas fizas de G. isganzant su risu e porrint sa manu a Bjarne.

G. abbratzat su fizu cun sa conca in abolotu, l’abbaidaiat, poi lu torraiat a abbratzare cun d’una cuntentesa chi li fut fattende iscoppiare su coro.

Sas duas piseddas puru, chi no ischint pius comente mustrare s’allegria, abbratzant cussu frade pioppidu dai chelu.

Birgit e L., sa muzere ‘e G., si fissant, abbaidendesi in sos ojos, cummossas e ladinas, si asant.

Poi setzidos in salotto, no acchippiant a narrere.

A unu tzertu mamentu L.sa muzere, si nde pesat:

“Bois sighit a arregionare ch’azis cosas meda ‘e narrere e deo comintzo a preparare s’ustu”

“No, non bos devides distubare, nois no ch’andamus.”

“Nemmancu pro sonnu, sezis bennidos a domo nostra e oe, est una die ‘e festa pro nois.”

Sa die che fut passada chentza si nd’abizare e fut già iscurighende, daghi Birgit e Bjarne si ch’andant, ma prima tra basos e abbratzos, prommittint de torrare e invitant a dom’issoro totta sa famila de G. chi sa notte, non nd’at mancu drommidu.

Sa die ‘e Pasca ‘e Nadale, in d’una villetta , in sos intorinos de Copenhagen, setzidos in banca, funt torra tottos ses umpare.

martedì 3 gennaio 2012

SA GAVETTA

Pitzenta aiat cumbidadu a bustare su enneru cun sa fiza chi fut raida dai pagu.
Si nde fut pesada chitto cuntenta, ca fut resessida a si procurare, da unu pastore, una mesa fruscella de regottu pro faghere sos culunzones e unu bicculu de anzone chi fut pensende de coghere cun duos patatos.
Aiat serradu a unu oe su bascone ca , su sole già casdu, fut pienende de troppa lughe sa coghina. Subra sa mesa aiat ammanitzadu tottu su chi li seviat: sa farina, su cannone, sa rodetta e i sos osos.
Cun su pannelleddu biancu addainanti, aiat acchiccadu su furreddu, aiat minutzadu azu, pedrusimula e chibudda pensende: “Iperemus chi siat unu mascittu, gai pesant sa bonanima de Ainzu” e comintzat a bettare s’ozu in s’ischiscionera, cando intendet sa oghe de sa comare  chi fut giamende dai sa gianna appena abesta:
“Intret comare Malle’, in Missa che fuzis?”
“Emmo in Missa fui e non l’ischit tottu sunt nende chi istanotte at sutzessu una disgrascia mala.”
“E ite coromè!”
“Nachi ant acciappadu unu sosdadu mostu sutta su roccalzu de Santu Juanne e niscinu ischit chie siat.”
“E coment’est capitadu?”
“Non s’ischit bene. Sa zente est nende chi fossi a s’iscuru s’est pesdidu ca non connoschiat s’istrada.”
“Eh.. a che ferrere in cue a denotte, non connoschiat su logu. S’iscuru e chi at a essere?”
“Si b’est accociada tanta zente e i sos carabineris l’ant mustradu a una deghina de omines, ma nisciunu l’at connoschidu. Paret chi siat unu furisteri.”
“Su tribuladu , ite destinu feu l’est toccadu. Setzassit comà, a bo lu fatto su gaffè?”
“Nono nono, ch’apo presse: che devo imbiare su mandigu a s’azola.”
“Coment’est andada s’incunza?”
“Bah, su fittigheddu nostru già b’est bessidu, non nos podimus lamentare.”
Pitzenta, restada sola, sighit a preparare s’ustu.
A mesudie fut tottu ben’apparitzadu ca fut gabosa meda e li piaghiat a faghere sas cosas comente si toccat. Aiat fattu a s’iscuru, nossiat ch’esserat intrada caschi musca, ma aiat lassadu appena abesta sa gianna de s’ostu, ca fut intrende una sisia de entu chi consolaiat; ma, fattende sas fainas, ogni tantu su pensamentu torraiat ai cussu sosdadu.
Cando funt in banca, torrant a leare sa rejone chi fut in bucca a tottu.
“Anto’ e ite sunt nende intro ‘e idda, deo no ap’apidu tempus mancu de ogare su runcu a carrela?”
“E ite sunt nende, mama Eso’? Ognunu narat sa sua. Deo puru so andadu a bidere, ma sa giustiscia non b’est lassende ruppere a nisciunu. Nachi sunt ipettende su pretore chi devet bennere dai Thatari.
Ogni tantu cambiaiant rejone: sa cuntentesa pro sa criadura chi deviat bennere a su mundu fut chentza lacanas: sa onnamanna fut già pensende de segare unu lentolu trattu, pro faghere sos manteddos; ma ogni tantu manteddos, fascas e camijolas si misciaiant a su dolu pro cussu disgrasciadu.
“Podiat aere si o no vintibattoro o vintighimb’annos”
“Tottu sunt nende chi l’ant acciappadu cosa in dossu.”
Intantu si che arigat su sero; mama e fiza aiant samunadu sos piattos, sempre arrejonende fittu fittu.
Su enneru fut bessidu ch’aiat ite faghere e, daghi fut recuidu pro leare sa muzere, nd’aiat battidu sas ustimas novas.
“Su pretore at dadu s’osdine de movere su mostu e che l’ant giuttu a s’ipidaletto. Su podestà fut nende chi li pagant su baule, ma non s’ischit a cando che dat s’interru.”
Appoi chenadu, Pitzenta si ch’essit a carrela a si leare unu pagu ‘e friscu, setzida in sa petza cun sas de affacca e i sa luna allughende in giru in giru, pariat chi cheriat iscustare sos arrejonamentos.
Sas bighinas funt faeddende de sa disgrascia; sa vida de sa idda chi fut luntana dai sos logos de sa gherra, mancari in sas difficustades, fut, si podet bene narrere, trancuiglia. Fut una iddighedda minore, cun sas domos bascias a s’antiga, sas carrelas a impedradu, inghiriada da inzas e oliarios e ogni familia caschi fitigheddu resessiat a si lu faghere.
Tottu si connoschiant e cando sutzediat caschi cosa, sa oghe s’ipasghiat in d’unu sinnu.
Sa die appoi si fut ponzende casda meda e, Pitzenta, aiat abestu sa gianna ‘e s’ostu e i sa gianna de carrela, pro faghere passare unu pagu de currente.
Accollu chi si li presentant duos carabineris. Già los connoschiat, passaiant bostas meda in carrela, ma s’assucconat daghi li narant chi funt chischende propriu a issa, ca su brigadieri la cheriat faeddare.
Si setzit trimulendesi che foza:
“Ohi! E ite cheret sa giustiscia dai me, mancu destimonza so istada mai.”
Su brigadieri cheriat infommatziones de cussu mostu, tando cun sa conca abolotada, mandat una pitzinna a  giamare sa fiza.
In casemma l’ammustrant una gavetta totta ciacconada, nezendeli chi l’aiant acciapada in su zainu de cussu poverittu.
Bi fut imprimidu unu numeru, su lumene, sa die e s’annu de naschida propriu de Ainzu.
“Sissegnore, fut maridu meu e so attia dai meda. Nd’est torradu, anzi mi nde l’ant torradu male conzu chentz’ancas, dai sa primma gherra. E ite m’est duradu: pagos meses e m’at lassadu cun d’una criaduredda de immannare” ripondent comente chi l’esserat faladu unu raju dai sas nues.
Mancari apprettada dai su brigadieri, no at ischidu narrere nudda de comente mai sa gavetta de Ainzu, fut in manos de cussu sosdadu chi si giamaiat Luisi, ma mancu cussu lumene aiat intesu mai.
Pitzenta torrat a domo totta suerada e si chi ettat istracca e mosta in d’una cadrea, comente ch’aerat suettu unu cumassu de pane.
Dai ucca in bucca, ischint sa rejone in tottos battoro chirrios de idda.
S’accociat, mancari topi topi, unu maleprimmatzu chi aiat fattu sa gherra cun Bainzu.
“Ma it’est custa rejone chi so intendende?”
“Già est beru deo no isco mancu su e mi narrere. Tue as fattu sa gherra cun issu, chisca de faghere memoria. Est beru ch’est passadu tantu tempus, ma caschi osta, puru sas cosas immentigadas, chentz’impostantzia, podent essere un indicu. Setzi chi ti buffas una tatza ‘e inu.”
"Est passada sa bellesa de vintighimb’annos e m’ammento pius sos orrores…
Cun Bainzu semus istados meda umpare, ma ite cheres chi m’ammente de una gavetta, deo puru l’aia pesdida.”
“Deo non isco mancu ite pensare, chissà si ant a resessire a nde ogare atzolas. Non tia cherrere si no ischire ite b’at sutta.”
Nisciunu at chiscadu cussu giovanu, ma pro che l’interrare, l’at postu fattu totta sa idda.
E gai cussu furisteri, assaccarradu da unu tumulu de terra  e una rughe de taula, in terra anzena, at acciapadu reposu: de issu s’ischiat ebbia su lumene e i sos annos chi funt iscrittos in sa piastrina militare.
Funt passados tres meses, sa die de sos Mostos, una pisedda at postu unu lumicinu e pagos cravellos rujos subra cussu muntoneddu de terra, anzis subra su chi bi fut restadu, ca sas dies primmu si funt abestas sas caderattas de su chelu.
Cussu malasostadu, pariat oramai immentigadu, invece unu manzanu malu de entu ch’intraiat sulende in dogni pellogu moliende piubere e fotzas siccas, dai sa SCIA de Thattari, nde falant duas fursteras.
Una, sa pius anziana podiat aere passadu sa chimbantina e i sa giovana no arriviat a trinta. Non funt de sas alas nostras, ca funt bestidas a mammai: giughiant duos cappotteddos mutzos a benujos in colore de chejina, un’isciapitta in tuju, sas bottas cun su fundu de ostiju, sas borsettas de pedde niedda, dignitosas e cumpostas.
Si faghent indittare sa casemma de sos carabineris chi non fut alluntanu meda.
Est bastadu su las aere bidas una chi fut andende a su mascadu, chi l’ischint tottu in d’unu olu.
Dai cussas furisteras chi Pitzenta ch’at giuttu a domo sua, benit a ischire unu bicculu de  vida de su maridu.
Funt sa mama e i sa sorre de cussu difostunadu chi nisciunu ischiat  da ue nde fut pioppidu.
In sos tempos de sa Prima Gherra, istaiant in d’unu trighinzu, sutta a Gorizia affacca a s’Isonzo.
Fut capitadu chi aiant ammanitzadu un’accampamentu in d’unu terrinu in paris affacca a sas domos a sa essida de sa idda.
E cando funt de reposu, sos bersaglieris, chi in cussos mamentos, torraiant che criaduras, cun d’una grande oza de divagu, giogaiant cun sos pitzinnos chi, unu pagu pro curiosidade e unu pagu ca buscaiant caschi cosa: cioculatte, gallettas tostas che nanni o ca sos sosdados lis misuraiant sos elmettos e i sos cappellos cun sas pumas, s’accociaiant a sos intorinos de s’accampamentu.
Sa zente ‘e sa idda los cusideraiat comente ‘e bighinos e i sos sosdados puru aiant leadu cufidentzia e s’idiant in giru sempre pius frecuente, massimu a s’iscurigada, in chisca de unu pagu de affettu.
Est sutzessu gai  chi fut naschidu Luisi, ma Bainzu non l’aiat ischidu mai.
( Sa gavetta, menzione LIMBA E AMMENTOS, Ittiri 2011 )